काठमाडौं । वर्षेनी खेती गर्ने सिजनमा रासायनिक मलको अभाव भएपछि सरकारले ५ वर्ष अघि नेपालमै रासयनिक मल काराखाना खोल्ने घोषण गरेको थियो । तत्कालीन अर्थमन्त्री विष्णु पौडेलले आर्थिक वर्ष २०७३/७४ को बजेटमार्फत उक्त घोषणा गरेको थिए ।
तर, सरकारको दृढ इच्छाशक्ति र तत्परताका अभाव उक्त घोषणा कागजमै सीमित हुन पुगेको छ । सरकारले नेपालमै मल उद्योग खोल्ने औपचारिक घोषणा गरेको झन्डै ५ वर्ष बित्न लाग्दा समेत कुनै प्रक्रियाा अघि बढ्न सकेको छैन ।
तत्कालीन सरकारले अध्ययन बिनै सस्तो लोकप्रियताको लागि घोषणा गरेको उक्त योजना त्यसपछिका सरकारले पनि प्राथमिकतामा नराख्दा अहिलेसम्म प्रक्रिया अघि बढ्न नसकेको हो ।
अहिलेसम्म मल काराखाना खोल्न सरकारले कुनै कार्यक्रम अगाडि बढाएको छैन । लगानी बोर्डले सम्भाव्यता अध्ययन गरे पनि बोर्डको प्रतिवेदन अनुसार गर्नुपर्ने कुनै काम अघि बढेको छैन ।
कृषि मन्त्रालयका सचिव गोविन्दप्रसाद शर्माले उद्योगको विषयमा लगानी बोर्डलाई जिम्मा दिएका कारण बोर्डबाट आएको निर्ण अनुसार ग्यासबाट अथवा बिजुलीबाट मल उद्योग सञ्चालन गर्ने टुंगो लाग्न नसकेको बताए ।
उनले बोर्डले जिम्मा पाएको र खर्च बढी लाग्ने भएकाले ठोस निर्णय हुन नसकेको बताए । ‘मल उद्योग निर्माणका लागि खर्च बढी लाग्ने देखियो, लगानी ठूलो लाग्ने र ग्यासबाट मल उद्योग चलाउने कि बिजुलीबाट चलाउने भन्ने कुरा पनि निष्कर्ष भएको छैन,’ शर्माले चाणक्य पोष्टसँग भने ।
मल उद्योग खोल्ने विषयमा लगानी बोर्डबाट विभिन्न अध्ययनहरू पनि भए । भारतको डेभलपमेन्ट कर्पोरेसन अफ कर्नाटकमार्फत सम्भाव्यता अध्ययन गरेको थियो । नेपालमा प्राकृतिक ग्यासबाहेक अरु ऊर्जा प्रयोग गरेर तत्काल मल उद्योग सञ्चालन सम्भव नभएको सम्भाव्यता अध्ययनले प्रतिवेदन दिएको थियो ।
मल उद्योग स्थापनका लागि लागत धेरै लाग्ने र जलविद्युत् आयोजना उपलब्ध गराउनुपर्ने जस्ता निष्कर्षले यो विषय ओझेलमा परेको हो । अध्ययनका अनुसार प्राकृतिक ग्यासबाट चल्ने मल उद्योगमा हरेकदिन ११५ मेगावाट बिजुली खपत हुनेछ । साथै दैनिक १ हजार १९७ मेट्रिकटन प्राकृतिक ग्यास खर्च हुने अनुमान गरिएको छ ।
बोर्डले निकालेको निष्कर्ष अनुसार सार्वजनिक निजी साझेदारी तथा निजी लगानीमा मात्रै मल उद्योग निर्माण सम्भव छ । बिजुली र कोइलाबाट उद्योगलाई चलाउँदा उत्पादन लागत निकै महंगो हुने भएकाले प्राकृतिक ग्यास नै उचित विकल्प मानिएको छ । सम्भाव्यक्ता अध्ययनका अनुसार नेपालमा रसायनिक मल उद्योग खोल्न ६५० मिलियन डलर यानी नेपाली ७६ अर्ब रुपैयाँ लाग्ने अनुमान गरिएको थियो ।
मलको उत्पादन लागत कति पर्न जान्छ ?
सम्भाव्यक्ता अध्ययनका अनुसार बिजुलीबाट मल उत्पादन गर्दा प्रतिकिलो उत्पादन लागत ४९ रुपैयाँ हुन्छ । प्राकृतिक ग्यासबाट मल उत्पादन गर्नेे हो भने प्रतिकिलो मल ३१ रुपैयाँमा उत्पादन हुन्छ । कोइलाबाट मल उत्पादन गर्ने हो भने प्रतिकिलो मल उत्पादन गर्न ४० रुपैयाँ बढी लाग्ने छ । १ खर्ब खर्चिएर कोइलाबाट चल्ने मल उद्योग बनाइए पनि १६ लाख मेट्रिक टन बढीकोइला आयात गर्नुपर्ने छ ।
सरकारले जलविद्युतबाट उत्पादन हुने मलमा किलोमै ३० रुपैयाँभन्दा बढी अनुदान कम्पनीलाई दिनुपर्ने हुन्छ । कोइलाबाट मल उत्पादन गर्दा भने किलोमा २० रुपैयाँ हाराहारी अनुदान दिनुपर्ने हुन्छ ।
यस अघि सन् १९८४ मा तत्कालीन सरकारले जापान अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग नियोग जाइकालाई मल उद्योग स्थापनाको सम्भाव्यता अध्ययनका लागि अनुरोध गरेको मन्त्रालयको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ ।
नेपालमा करिब ७ लाख मेट्रिक टन रासायनिक मल चाहिने गरेको छ ।सरकारले मल आयातका लागि मात्रै वार्षिक १० अर्ब बढी अनुदान दिँदै आएको छ ।
