काठमाडौं । नेपाल गुणस्तर तथा नापतौल विभागले सिमेन्टको नयाँ गुणस्तर मापदन्ड कायम गरेको छ । नयाँ मापदन्डमा सिमेन्टमा ५ प्रतिशतभन्दा बढी म्याग्नेसीयम (एमजीओ) फेलापरे त्यस्ता उत्पादन ३३ ग्रेडको हुने व्यवस्था गरिएको छ ।
यसअघि नेपालमा उत्पादन भएका सिमेन्टको कुनै ग्रेडिङ छुट्याउने गरिएको थिएन । सबै सिमेन्ट ३३ ग्रेडलाई आधार मानेर गुणस्तर चिन्ह प्रदान गरिदै आएकोमा नयाँ मापदन्ड अनुसार ३३, ४३ र ५३ ग्रेडमा सिमेन्टलाई वर्गिकरण गरिएको हो ।
‘उद्योगीहरु एउटै आवाज लिएर आउन सकेनन्, हामीले यसअघि पनि उद्योगले ५ प्रतिशतमा नै रहेर उत्पादन गरिरहेको देखेकै हौ । त्यसैले नयाँ मापदन्डमा ५ प्रतिशतकै ब्यवस्था गरेका हौं’ महानिर्देशक पुडासैनीले भने ।
नयाँ मापदन्डले ३३ ग्रेडको सिमेन्टमा एमजीओको मात्रा ६ प्रतिशतसम्म रहनसक्ने ब्यवस्था गरेको छ भने ४३ र ५३ ग्रेडको सिमेन्टमा ५ प्रतिशत एमजीओको मात्रा हुनुपर्ने व्यवस्था गरेको नेपाल गुणस्तर तथा नापतौल विभागका महानिर्देशक विश्वबाबु पुडासैनीले जानकारी दिए ।
‘नयाँ मापदन्ड साउनबाट लागु हुनेछ । क्रमिक रुपमा नयाँ मापदण्डले निर्धारण गरे अनुसार उद्योगहरुले आफ्नो उत्पादन बजारमा लगाउनु पर्नेछ’ पुडासैनीले चाणक्यपोष्टसँग भने ।
नयाँ मापदन्डले ६ प्रतिशतसम्म एमजीओ भएका उद्योग समस्यामा नपरुन भनेर ३३ ग्रेडको सिमेन्टमा उक्त सिमासम्म जान सकिने व्यवस्था गरिएको उनले जानकारी दिए ।
नयाँ मापदन्ड निर्माण गर्ने क्रममा पूर्वी नेपालमा रहेका उद्योगी र पश्चिम नेपालमा रहेका उद्योगीहरुको आन्तरिक स्वार्थका कारण मएमजीओको विषयले धेरै चर्चा पाएको जानकार व्यवसायीहरु बताउँछन् ।
नारायणी नदीपारी रहेका सिमेन्ट उद्योगको चुनढुङ्गामा नै म्याग्नेसियमको मात्रा बढी छ भने हेटौंडा पूर्वका उद्योगहरुले प्रयोग गर्ने चुनढुङ्गामा म्याग्नेसियमको मात्रा न्यून रहेको छ । यी व्यवसयीको ‘टसल’ मापदन्ड निर्माण गर्ने बेलामा पनि देखिएको हो ।
‘उद्योगीहरु एउटै आवाज लिएर आउन सकेनन्, हामीले यसअघि पनि उद्योगले ५ प्रतिशतमा नै रहेर उत्पादन गरिरहेको देखेकै हौ । त्यसैले नयाँ मापदन्डमा ५ प्रतिशतकै ब्यवस्था गरेका हौं’ महानिर्देशक पुडासैनीले भने ।
संसारले ६ प्रतिशतलाई मान्यता दिएर अगाडि बढेको म्याग्नेसियमको मात्रा नेपालमा पनि ६ प्रतिशतसम्म हुन सक्ने व्यवस्था गरिएको उनले जानकारी दिए ।
अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड
विश्वमा चीनले ५० प्रतिशतभन्दा बढी सिमेन्ट उत्पादन गर्ने गर्छ । यस्तै भारतले विश्वको २५ प्रतिशत र बाँकी २५ प्रतिशत यूरोप, अमेरिकालगायत देशले उत्पादन गर्ने गरेका छन् ।
म्याग्नेसियम (एमजीओ)को सन्दर्भमा चिनियाँ मापदण्ड ‘जीबी’ १७५ (२००७), भारतीय मापदण्ड ‘आईएस’ २६९ (२०१५) र अमेरिकाको मापदण्ड ‘एएसटिएम सि’ १५० मा यसको मापदण्ड ६ प्रतिशतसम्म भएमा त्यो गुणस्तरीय मानिने तोकिएको छ ।
सार्क मुलुकमध्ये पाकिस्तान र भारतमा ६ प्रतिशत तोकिएको छ भने त्यस बाहेक श्रीलंका, बंगलादेश तथा यूरोपेली राष्ट्रमा एमजीओको कुनै सीमा तोकिएको छैन ।
चीनमा कुनैपनि सिमेन्ट एक्सपेन्सन टेस्टमा पास भए ६ प्रतिशत एमजीओ हुन सक्ने व्यस्था रहेको छ । यूरोप र इण्डोनेसिया लगायतका मुलुकमा यसको मापदण्ड अटोक्लभ तथा ले च्याटेलियर एक्सपेन्सन टेस्ट भन्ने प्रविधिबाट गरिने व्यवस्था रहेको छ ।
एक्सपेन्सन टेस्टको व्यवस्था नेपालमासमेत रहेको छ । यसबाट एमजीओको कारण हुने एक्सपेन्सनको परिक्षण सोझै हुने भएकोले एमजीओको मापदण्ड राख्नु–नराख्नुको कुनै मतलव नहुने विज्ञहरुको भनाई रहेको छ ।
लाइमस्टोनमै हुन्छ एमजीओ
नेपालको पाल्पा, गुल्मी, स्याङजा, अर्घाखाँची र दाङलगायतका जिल्लाहरुमा रहेका लाइमस्टोनमा प्राकृतिक रुपमा नै ४ प्रतिशत म्याग्नेसियम पाइने गरेको छ । त्यस क्षेत्रको मात्रै लाइमस्टोनले क्लिङकर बनाउँदा करिब ६ प्रतिशत पुग्ने गरेकाे छ । जुन अहिलेको गुणस्तर मापदण्ड अनुसार ३३ ग्रेडको लागि मात्रै योग्य हुन्छ ।
१ टन क्लिङकर निर्माण गर्न १.५ टन लाइमस्टोन आवस्यक पर्छ । यसरी हेर्दा एक टन क्लिङकरमा म्याग्नेसियमको मात्रा ६ प्रतिशतको हाराहारीमा पुग्छ । म्याग्नेसियमलाई जलाएर वा पगालेर हटाउन सकिदैन । यो प्राकृतिक रुपमै आउने गर्छ । यसलाई घटाउने उपाए नै कम म्याग्नेसियम भएको क्लिङकर किनेर मिसाउने हो । जुन नेपालको पूर्विभागमा पाइन्छ ।
यसले उद्योगको लागत खर्च निकै बढाउँछ । अहिलेको प्रतिस्पर्धी बजारमा त्यस्तो उद्योगले प्रतिस्पर्धानै गर्न सक्दैन भन्ने पश्चिम क्षेत्रका उद्योगी ब्यवसायीहरुको भनाई रहेको छ ।
