काठमाडौं । विश्वकै शक्तिशाली मुद्राको रूपमा रहेको अमेरिकी डलरको हिस्सा पछिल्ला दिनहरूमा घट्दै गइरहेको छ । विदेशी मुद्रा संचितिमा संसारभर आफ्नो दबदबा कायम गरिरहेको डलरको हिस्सा घटेर गत वर्ष दुई दशक यताकै न्यून विन्दुमा आएको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोष लगायत विभिन्न संस्थाहरूका अनुसार सन् २०२२ मा विश्वभर डलर संचितको हिस्सा घटेर ५९ प्रतिशतमा आएको हो । यसले विश्वभर आफ्नो प्रभुत्व जमाउन सफल डलरको दबदबामा केही फरक पर्न थालेको कतिपयको विश्लेषण छ ।
‘इमर्जिङ’ देशहरूले कारोबार र संचितिमा चुनौती दिँदा डलरको प्रभाव घट्दै गएको उनीहरूको तर्क छ । विश्व अर्थतन्त्रमा डलरको अधिपत्य कम गर्न एन्टिपश्चिमा राष्ट्रहरूले आफ्नो करेन्सीलाई सशक्त बनाइरहेका छन् भने कतिपय देशहरूले अन्तरदेशीय कारोबार पनि सोही क्षेत्रको करेन्सीले गर्न थालेका छन् ।
भारत, चीन, रुस, ब्राजिल लगायतका देशहरूले आफ्नै देशको करेन्सीबाट अन्तरदेशीय कारोबार गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् । पेट्रोलियम पदार्थको भण्डारण मानिने खाडीका केही देशहरू पनि यसप्रति उदार देखिएका छन् ।
सन् १९४५ पछि विश्वको प्रमुख विनिमय संचिति बनेको डलरबाटै अधिकांश देशले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार गर्दै आएका छन् । केन्द्रीय बैंकहरूमा पनि डलरको संचिति घट्दै गइरहेको विभिन्न रिपोर्टहरूले देखाउँछ ।
यद्यपि, अमेरिका अहिलेसम्म विश्वको सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र हो । सोही कारण लगानीका लागि डलर सुरक्षित मानिन्छ । अर्कोतिर तेल, अन्तर्राष्ट्रिय बजार, लगानी र ट्रेजरी बन्डहरूको पनि डलरमै कारोबार हुन्छ ।
डलरको प्रभाव घट्ने चुनौती रहे पनि आगामी दिनहरूमा प्रमुख संचितिको रूपमा कायमै रहने विज्ञहरू बताउँछन् । युक्रनसँगको युद्धमा पश्चिमा देशहरूले रुस विरुद्ध नाकाबन्दी लगाएपछि उसले आफ्नो व्यपारिक साझेदारसँग स्थानीय मुद्रामा कारोबारका लागि पहल गरेको बताइएको थियो ।
आइएमएफका अनुसार सन् २०२३ को पहिलो त्रैमासम्म विश्वभर विनिमय संचिति मध्ये ५८.८८ प्रतिशत हिस्सा डलरको रहेको छ । १९.९७ प्रतिशत युरो, ५.४० जापनिज, ४.८७ प्रतिशत फ्रेन्च करेन्सीको हिस्सा रहेको छ ।
नेपाललाई के फरक ?
विश्वभर डलरको माग अनुसार यसको मूल्य पनि घटबढ् हुन्छ । डलर मजबुत तथा कमजोर हुँदा प्रत्यक्ष रूपमा नेपालको अर्थतन्त्रमा समेत असर पर्ने गरेको छ । नेपालले ठूलो रकम बराबरको व्यापार घाटा सामना गर्दै आइरहेको छ ।
आयातमुखी अर्थतन्त्र भएकाले ठूलो रकम बाहिर जान्छ भने उपभोग्य मूल्यको सामान महंगो हुन्छ । यद्यपि, नेपालले भारतसँग स्थिर विनिमयदर कायम गरेको छ । सोही कारण डलरमा आउने उतारचढावले प्रत्यक्ष असर नगरे पनि भारतीय मुद्रामा परेको असर नेपाली रुपैयाँमा पर्न थाल्छ ।
अर्कोतिर रेमिट्यान्स र विदेशी पर्यटक भित्रिदाँ डलरको मूल्य वृद्धिले नेपाललाई फाइदा हुन्छ । यसैगरी, वैदेशिक अनुदान लगायतमा पनि डलर मजबुत हुँदा फाइदा हुने विज्ञहरू बताउँछन् ।
डलरसँग नेपाली मुद्रा अवमूल्यन
नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार गत असार मसान्तको तुलनामा साउनमा अमेरिकी डलरसँग नेपाली रुपैयाँ १.० प्रतिशतले अवमूल्यन भएको छ ।
अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा नेपाली रुपैयाँ ०.३ प्रतिशतले अधिमूल्यन भएको थियो । डलसँग नेपाली मुद्रा अवमूल्यन हुने क्रम बढ्दो छ । आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मा डलरसँग नेपाली मुद्राको औषत कारोबार दर १०४.३७ रुपैयाँ रहेकोमा आजसम्म आइपुग्दा १३२.८४ रुपैयाँ कायम भएको छ ।
