काठमाडौं । पूर्व–पश्चिम विद्युतीय रेलमार्ग अन्तर्गत निजगढ-चितवन खण्डको रुट परिवर्तन हुने भएको छ । यसअघि गरिएको रेखांकन अनुसार रेलमार्ग चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र परेको थियो ।
निकुञ्ज भित्रबाट रेलमार्ग लैजाँदा वन्यजन्तुलाई असर पर्ने भन्दै वातावरण सम्बन्धी संघसंस्थाहरूले विरोध गरेपछि अहिले निकुञ्ज बाहिरबाटै लैजाने गरी डीपीआर गर्न लागिएको हो ।
निकुञ्ज भित्रबाट रेलमार्ग लैजाँदा फ्लाइओभर बनाउने कि अन्डरग्राउन्डबाट लैजाने गरी डीपीआर बनाउने भनेर ठूलो विवाद समेत भएको थियो । लामो छलफल र अध्ययनपछि अहिले निकुञ्जलाई नछोइ बाहिरबाटै लैजाने गरी रेलमार्गको डीपीआर बनाउने भइएको हो ।
रेल विभागका सूचना अधिकारी अमन चित्रकारले चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जलाई छल्दै निजढबाट हेटौँडा हुँदै भरतपुरसम्म रेलमार्ग निर्माण गर्ने गरी डीपीआर भइरहेको जानकारी दिए ।
उनका अनुसार राष्ट्रिय निकुञ्जलाई नछोई रुट परिवर्तन गरी रेलमार्ग निर्माण गर्ने गरी डीपीआरको काम भइरहेको छ । डीपीआरपछि मात्र यस रुटको लम्बाइ कति किलोमिटर हुने भन्ने बारे थाहा हुनेछ ।
‘राष्ट्रिय निकुञ्जलाई नछोइ घुमाएर हेटौँडा हुँदै रेल लग्ने गरी डीपीआर तयार पारिँदैछ , त्यो कति किलोमिटर लामो हुन्छ भन्ने कुरा डीपीआरपछि थाहा हुन्छ,’ सूचना अधिकारी चित्रकारले चाणक्य पोष्टसँग भने ।
राष्ट्रिय निकुञ्जबाट रेल जाने हुँदा वनसँगै जनावरहरूलाई समेत हानी पुग्ने भएकाले त्यसको समाधानतर्फ रेल विभाग लाग्दै आएको थियो । निजगढदेखि भरतपुरसम्म १३६ किलोमिटरमा रेलमार्ग निर्माणको लागि दोस्रो पटक डीपीआर तयार पार्ने काम भएको समेत भयो ।
९ वर्षभित्र निर्माण पूरा गर्ने गरी २०१३ मा पूर्वपश्चिम विद्युतीय रेलमार्गको डीपीआर तयार गरिएको थियो । ९ वर्ष पुग्दा समेत यस रेलमार्गको एक खण्ड बाहेक अन्य खण्डको निर्माण काम सुरू हुन सकेको छैन ।
९५ अर्ब ५ करोड रुपैयाँ लगानीमा निर्माण पूरा गर्ने योजना सहित रेलमार्ग अन्तर्गत बर्दीबास–निजगढ खण्डमा ६९ किलोमिटरमा हाल रेलको ट्रयाक बेड ओछ्याउने काम भइरहेको छ । यस खण्डमा निर्माणले केही गति लिए पनि अन्य खण्डमा अझै काम सुरू हुन सकेको छैन ।
बर्दीबास–निजगढ खण्डमा १५ वटा पुल निर्माण गर्नुपर्नेमा हालसम्म ११ वटा निर्माण पूरा भएको छ । वार्षिक ८ वटा पुल निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको यस रेलमार्गमा गत आवमा ३ वटा पुल निर्माण सम्पन्न भएको थियो । अन्य पुलहरूमा निर्माणको काम भइरहेको चित्रकारले बताए ।
हालसम्म के-के काम भयो ?
९४५ किलोमिटर लामो पूर्वपश्चिम विद्युतीय रेलमार्ग निर्माणको काम आव २०७४/७५ देखि सुरू भएको थियो । सो आवमा ३७२ किलोमिटर बर्दीबास–लुम्बिनी खण्ड (इँटहरी–विराटनगर, काँकडभिटा–बर्दीबास खण्डको २६५ किलोमिटर, २८ किलोमिटर सिमरा–वीरगन्ज लिंक र ४४ किलोमिटर बुटवल भैरहवा–लुम्बिनी लिंक समेत गरी) रेलमार्गको विस्तृत आयोजना प्रतिवेदन तयार भएको थियो ।
त्यस्तै, हेटौंडा–निजगढ–भरतपुर हुँदै नवलपरासी खण्ड १३५ किलोमिटरको सम्भाव्यता अध्ययन सम्पन्न भएको थियो । सो वर्ष १०८ किलोमिटर लामो सिमरा–बर्दीवास खण्ड मध्ये बर्दीबास लालबन्दी ३० किलोमिटर खण्डको २५ किलोमिटरमा रेल्वे ट्रयाकवेड कल्भर्ट तथा पुलहरूको निर्माण सम्पन्न भएको छ ।
यस आयोजना अन्तर्गत आर्थिक वर्ष २०७५/७६ मा ९४५ किलोमिटर को विस्तृत अध्ययन प्रतिवेदन सम्पन्न भएको थियो । यस अन्तर्गत बर्दीवास–निजगढको ७० किलोमिटर रेलमार्गको बर्दीबास–लालबन्दी खण्डको २० किलोमिटर क्षेत्रको ट्रयाक बेड मध्ये २५.६ किलोमिटर निर्माण भएको थियो ।
आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा पूर्वपश्चिम रेलमार्ग अन्तर्ग बर्दीबास–लालबन्दी खण्डको ३.५ किलोमिटर ट्रयाक बेड निर्माण सम्पन्न भएको थियो । यस रेलमार्ग अन्तर्गत बर्दीबास निजगढ खण्डमा २०७७ असारमसान्तसम्म ३३.५ किलोमिटरमा ट्रयाक बेड निर्माण भएको थियो । आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा ९ किलोमिटरमा थप ट्रयाक बेड निर्माण भएको थियो । यसरी २०७७/७८ सम्ममा ४२.५ किलोमिटर सडकमा ट्रयाक बेड निर्माण भएको थियो ।
सो वर्ष चितवन निकुञ्ज क्षेमा पर्ने निजगढ–हेटौंडा–भरतपुर–अमरापुरी खण्ड १३६ किलोमिटरको वैकल्पिक रुटको विस्तृत सम्भाव्यता अध्ययन भइरहेको थियो ।
आव २०७८/७९ मा पूर्वपश्चिम रेलमार्ग अन्तर्गत बर्दीबास निजगढ खण्डमा १.५ किलोमिटर मात्र ट्रयाक बेड निर्माण भएको थियो । यसअघिसम्म ४९ किलोमिटर ट्रयाक बेड निर्माण भएको थियो । यसरी आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा ४०.५ किलोमिटर ट्रयाक बेड निर्माण भएको थियो ।
नेपालमा पहिलो पटक सन १९२७ मा भारतको रक्सौलबाट नेपालको अमलेखगन्जसम्म रेल सञ्चालन भएको थियो। रेल विभागका अनुसार ४८ किलोमिटर दूरीको सो रेल सेवा निरन्तर ३३ वर्ष चलेर बन्द भएको थियो ।
त्यस्तै सन १९३७ मा भारतको जयनगरबाट नेपालको जनकपुरसम्म चलेको रेल केही वर्ष बन्द भएपछि अहिले पुनः सञ्चालनमा आएको छ ।
