काठमाडौं । नेपालको अर्थतन्त्र साँघुरो छ । यसको बहुआयामिक ढंगले विकास भइसकेको छैन । विश्वका ठूला र विकसित अर्थतन्त्रहरूमा अहिले ठूला संस्था वा कम्पनी बन्नका लागि ‘सोच’ (आइडिया) प्रमुख कच्चा पदार्थको रूपमा आएका छन् । नेपालमा भने अझै सोचका आधारमा ठूला संस्था निर्माण गर्न सक्ने अवस्थाको विकास भएको छैन । नेपालमा अझै ठूलो संस्था वा कम्पनी बन्नका लागि जमीन, पूँजी वा लाइसेन्स कै आवश्यकता पर्दछ ।
अहिले जुन जुन अर्थतन्त्र विश्वका ठूला अर्थतन्त्र बनेका छन्, ती अर्थतन्त्रहरूले औपनिवेशिक कालमा विश्वका गरिब र कमजोर देशहरूमा चरम आर्थिक शोषण गरेर पूँजी संकलन गरेको तथ्यहरू अब लुकेका छैनन् । त्यसैका आधारमा उनीहरूले आफ्नो देशमा आर्थिक विकास गरे ।
त्यसो भए अब नेपालले चाँही आर्थिक विकास कसरी गर्ने ? कहाँ गएर कसलाई आर्थिक शोषण गरेर पूँजी संकलन गर्ने ? अहिलेको विश्व परिदृश्यमा नेपाल जस्तो कमजोर र गरिब देशले त्यसरी पूँजी संकलन गरेर धनी हुने भन्ने कुरै भएन ।
ठूला करदाता कार्यालयको तथ्यांक अनुसार आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा कारोबार रकमको आधारमा नेपालका १० ठूला कम्पनीहरूको सूचीले पनि यसलाई पुष्टि नै गर्छ । सोचका आधारमा निर्माण भएका कम्पनीहरू १० ठूला नेपाली कम्पनीहरूको सूचीमा अटाएका छैनन् । १० ठूला मात्र नभएर १०० ठूला कम्पनीहरूको सूचीमा पनि सायद यस्ता कम्पनीहरू अझै अटाएका छैनन् ।
विदेशी पूँजी ल्याएर पूँजी निर्माण गर्ने विषय पनि पूर्ण रूपमा नेपाल जस्तो देशका लागि सत्य सावित हुन सक्दैन । कमजोर प्रशासन र नेतृत्व भएको देशमा ठूला विदेशी लगानीकर्ताहरू नै बढी हावी हुने हुन् । उनीहरू कै हितको बढी संरक्षण हुने र भएका उदाहरणहरू पनि हाम्रै सामु नभएका होइनन् ।
त्यसैले सोचका आधारमा संस्था वा कम्पनी खडा गरेर आर्थिक विकासको गोरेटो कोर्नु नै अहिलेको नेपालको लागि वस्तुगत र समय सापेक्ष दृष्टिकोण हो । यसलाई अहिलकोे विश्व परिवेशले पनि समर्थन गरेकै छ । सोचकै आधारमा खुलेका एप्पल, फेसबुक, गुगल, अमेजोन जस्ता कम्पनीहरू विश्वका ठूला कम्पनीहरू बनेका छन् । कुनै समय विश्वका ठूला कम्पनीहरूमा तेल र बैंकिङ सम्बन्धी कम्पनीहरू पर्ने गर्दथे ।
तर, नेपालले भने पछिल्लो विश्व परिवेश बुझेको जस्तो लाग्दैन । राजनीतिक र प्रशासनिक नेतृत्वले विश्व परिवेशसँग तादम्यता राख्दै आर्थिक विकास गर्ने बाटो तय गरेको अझै देखिएको छैन । नेपालले कुन क्षेत्रमा र कसरी प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता विकास गर्ने भेउ अझै पाएको जस्तो लाग्दैन ।
ठूला करदाता कार्यालयको तथ्यांक अनुसार आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा कारोबार रकमको आधारमा नेपालका १० ठूला कम्पनीहरूको सूचीले पनि यसलाई पुष्टि नै गर्छ । सोचका आधारमा निर्माण भएका कम्पनीहरू १० ठूला नेपाली कम्पनीहरूको सूचीमा अटाएका छैनन् । १० ठूला मात्र नभएर १०० ठूला कम्पनीहरूको सूचीमा पनि सायद यस्ता कम्पनीहरू अझै अटाएका छैनन् ।
आर्थिक वर्ष २०७६/७७मा कारोबारको दृष्टिकोणले नेपालको सबैभन्दा ठूलो कम्पनी नेपाल आयल निगम रहेको छ । सरकारको लगानी रहेको यो ‘मोनोपोली’मा आधिरत कम्पनीले गत आर्थिक वर्ष १ खर्ब ९२ अर्ब रुपैयाँ बराबरको काराेबार गर्यो (यसमा निर्यात जोडिएको छैन) ।
नेपालमा सबैभन्दा धेरै कारोबार गर्ने कम्पनीहरूको सूचीको दोस्रो स्थानमा टेलिकम्युनिकेशन कम्पनी एनसेल रहेको छ । सरकारले दिने लाइसेन्समा आधिरत भएर खुलेको यो कम्पनीले गत आर्थिक वर्ष ४२ अर्ब ४० करोड रुपैयाँको कारोबार गरेको छ (यसमा निर्यात जोडिएको छैन) ।
नेपालको सातौं ठूलो कम्पनी भाटभटेनी सुपरमार्केट रहेको छ । यो कम्पनी भने केही दशकअघि खुद्रा व्यवसायलाई व्यवस्थित गर्ने सोचका खुलेको कम्पनी हो । त्यो समय खुद्रा व्यवसायको क्षेत्रमा त्यस्तै खाले विश्व परिवेश निर्माण पनि भइरहेको थियो । सामान्य परिवेशबाट आएको मानिसले खोलेको र मुल रूपमा अलि फरक सोचमा आधारित रहेर खुलेको यो कम्पनी नेपालका १० ठूला कम्पनीको सूचीमा पर्नु पक्कै पनि सुखद आश्चर्य हो । यो कम्पनीले गत वर्ष १७ अर्ब ८५ करोड रुपैयाँको कारोबार गरेको थियो ।
यसैगरी उत्पादनमूलक कम्पनी सूर्य नेपाल कारोबारको हिसाबले नेपालको तेस्रो ठूलो कम्पनी रहेको छ । गत वर्ष यो कम्पनीले ३६ अर्ब ६५ करोड रुपैयाँको कारोबार गरको छ (यसमा निर्यात जोडिएको छैन) । देशका परम्परागत रुपमै पहुँचवाला मानिसहरूले खोलेको कम्पनी हो यो ।
नेपालको चौथो ठूलो कम्पनी पनि सरकारको समेत लगानी रहेको र लाइसेन्स मै आधारित कम्पनी नेपाल टेलिकम रहेको छ । यो कम्पनीले गत वर्ष ३३ अर्ब ३९ करोड रुपैयाँको कारोबार गरेको छ ।
पाँचौ ठूलो कम्पनीमा व्यवसायीक घरानाले खोलेको कम्पनी जगदम्बा स्टिल्स रहेको छ । यो कम्पनीले गत वर्ष २१ अर्ब ५० करोडको कारोबार गरको छ ।
सिप्रदी ट्रेडिङ नेपालको छैठौं ठूलो कारोबार गर्ने कम्पनीको रूपमा रहेको छ । यो कम्पनीले गत वर्ष १९ अर्ब ७२ करोड रुपैयाँको कारोबार गरेको छ ।
नेपालको सातौं ठूलो कम्पनी भाटभटेनी सुपरमार्केट रहेको छ । यो कम्पनी भने केही दशकअघि खुद्रा व्यवसायलाई व्यवस्थित गर्ने सोचका खुलेको कम्पनी हो । त्यो समय खुद्रा व्यवसायको क्षेत्रमा त्यस्तै खाले विश्व परिवेश निर्माण पनि भइरहेको थियो । सामान्य परिवेशबाट आएको मानिसले खोलेको र मुल रूपमा अलि फरक सोचमा आधारित रहेर खुलेको यो कम्पनी नेपालका १० ठूला कम्पनीको सूचीमा पर्नु पक्कै पनि सुखद आश्चर्य हो । यो कम्पनीले गत वर्ष १७ अर्ब ८५ करोड रुपैयाँको कारोबार गरेको थियो ।
पूँजीलाई नै मुल आधार बनाएर ठूला व्यवसायीक घरानाहरूले चलाइरहेका कम्पनीहरू गोर्खा ब्रुअरी र हंश राज हुलासचन्द एण्ड कम्पनी नेपालका आठौं र नवौं ठूला कम्पनी रहका छन्, कारोबारका आधारमा । यी दुई कम्पनीले गत वर्ष क्रमश १७ अर्ब ६० करोड र १६ अर्ब ७३ करोड रुपैयाँको कारोबार गरेका छन् ।
नेपालको दशौं ठूलो कम्पनी भने जगदम्बा इन्टरप्राइजेज रहेको छ । यो कम्पनीको गत वर्षको कुल कारोबार १५ अर्ब ८ करोड रुपैयाँ रहेको छ ।
यो सूची झट्ट हेर्दा सामान्य सूची जस्तो मात्र लागे पनि यसले नेपालको समग्र आर्थिक संरचान प्रतिविम्वित गरको छ । करिब ४०–५० वर्ष अघिको विश्वमा झैं सरकारको लगानी रहेको, लाइसेन्सका आधारमा खुलेको वा पूँजी र पहुँचलाई नै मूल आधार मानेर खुलेका कम्पनीहरूले सूचीमा डेरा जमाएका छन् ।
सोचका आधारमै ठूला–ठूला कम्पनीहरू निर्माण हुने अहिलेको विश्व परिस्थिति नेपालमा अझै निर्माण नभइसकेको यो सूचीले प्रष्टै देखाएको छ । तर, अबको विश्वमा आर्थिक विकास गर्ने हो भने विश्व परिवेशमै आफुलाई ढालेर लैजान र त्यसका लागि नीतिगत वातावरण बनाउँदै लैजानुको भने विकल्प देखिएको छैन ।
