नेपालको सबैभन्दा पहिलो सिमेन्ट कम्पनी भनेको हिमाल सिमेन्ट कम्पनी हो । त्यो चोभारमा थियो, तर अहिले बन्द भइसकेको अवस्था हो । आजको अवस्था भनेको चाहिँ हाल नेपालमा ६१ वटा कम्पनीहरूले सिमेन्ट उत्पादन गरिरहेका छन् ।
नेपालमा दुई प्रकारको सिमेन्ट उत्पादन कम्पनीहरू छन् । पहिलो क्लिङकरमा आधारित र दोस्रो ग्रान्डिङ युनिटमा आधारित कम्पनी हुन् । ४३ वटा कम्पनी ग्रान्डिङ युनिटमा आधारित छन् भने १८ वटा क्लिङकरमा आधारित कम्पनी छन् ।
क्लिङकरमा आधारित कम्पनीको आफ्नै चुनढुङ्गा खानी हुन्छ । र, त्यसलाई ल्याएर उनीहरूले आफ्नै क्लिङकर उत्पादन गर्छन् र त्यसपछि अन्य कच्चा पदार्थहरूको प्रयोग गर्दै सिमेन्ट उत्पादन हुन्छ । ग्रान्डिङ सिमेन्ट कम्पनीहरूले भने बाहिरबाट क्लिङकर ल्याएर पिस्ने मात्र काम गर्छन् ।
नेपालमा दुई प्रकारको सिमेन्ट उत्पादन कम्पनीहरू छन् । पहिलो क्लिङकरमा आधारित र दोस्रो ग्रान्डिङ युनिटमा आधारित कम्पनी हुन् । ४३ वटा कम्पनी ग्रान्डिङ युनिटमा आधारित छन् भने १८ वटा क्लिङकरमा आधारित कम्पनी छन् ।
उत्पादन को क्रममा सिमेन्टहरूलाई ओपीसी, पीपीसी र पीएससी गरी तीन ढंगले उत्पादन गर्न सकिन्छ । यी तीन प्रकारका सिमेन्टका आ-आफ्नै विशेषताहरू छन् ।
ओपीसी सामान्यतः ठूला परियोजनाहरूमा प्रयोग हुन्छ । यो सिमेन्ट छिट्टै सेट हुन्छ । यो सिमेन्टलाई प्योर’ सिमेन्ट मानिन्छ । यसमा मिसावट हुँदैन । यो सिमेन्टको उत्पादनमा ९५ प्रतिशत क्लिङकरको प्रयोग हुन्छ भने ५ प्रतिशत जिप्सन मिसाइएको हुन्छ । जिप्सनको काम भनेको चाहिँ सिमेन्टको सेट हुने समयलाई थारै लम्ब्याउनु हो । कामदारले काम गर्दा गर्दै सिमेन्ट नजमोस् भनेर थोरै जिप्सन मिसाइएको हुन्छ ।
पीपीसीमा भने क्लिङकरको मात्रा ७० प्रतिशत हुन्छ र जिप्सन ५ प्रतिशत हुन्छ । बाँकीको २५ प्रतिशत भने फ्ल्याईएस मिसाइएको हुन्छ ।
ओपीसी सामान्यतः ठूलो निर्माण कार्यमा प्रयोग हुन्छ । बालुवा, पानी, गिट्टी र सिमेन्ट प्रयोगल गरि बनाइने कक्रिंटमा ओपीसी सिमेन्टको प्रयोग हुन्छ । यसको मतलब ढलान गर्न वा पिलर हाल्न यो सिमेन्टको प्रयोग हुन्छ ।
बालुवा, पानी र सिमेन्टको मात्र प्रयोग हुने कक्रिंट भने पीपीसी र पीएससी को प्रयोग गरिन्छ । यो भनेको विशेषगरी प्लास्टर र इँट्टा जोड्ने काममा प्रयोग हुन्छ । यो सिमेन्ट पनि सेट भएर बलियो हुन्छ नै । तर, यसको प्रक्रिया भने ओपीसीको भन्दा अलि ढिलो हुन्छ ।
कुनै पनि सिमेन्टको प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा भनेको सिमेन्टको तापक्रमको व्यवस्थापन पनि हो । सिमेन्टको प्रयोग पश्चात त्यहाँ रसायनिक प्रक्रिया चल्छ र सिमेन्टले ताप बाहिर फाल्छ । त्यसरी ताप बाहिर फाल्दा सिमेन्टको प्रयोग भएको ठाउँ सानो सानो चिरा पर्छ । त्यसको व्यवस्थापनका लागि ढलानमा पानी जमाउने वा प्लास्टर गरिएको भित्तामा पानीले भिजाउने गर्नुपर्छ । यो प्रक्रिया ७ देखि १४ दिनसम्म गर्नुपर्छ ।
यसैगरी ओपीसी सिमेन्टको पनि ग्रेड हुन्छ । सिमेन्टको क्युब बनाएर हामी ७, १४ र २८ दिनमा त्यसलाई फुटाउछौं र त्यसको औसत ग्रेड निकाल्छौं । त्यसरी प्राप्त भएको ग्रेडलाई हामी सिमेन्टको स्ट्रेन्थको (शक्ति) रुपमा परिभाषित गर्छौं । हाम्रो अर्घखाँची सिमेन्टको ग्रेड ५५ को हाराहारी छ ।
ठूला परियोजनाहरूको सिमेन्टका लागि आफ्नै मापदण्ड हुन्छ । सर्वसाधारणले भने यो सबै जाँच्न संभव हुने कुरा भएन । उहाँहरूको भने आफ्नै अनुभवको कुरा भयो । उहाँहरूले सिमेन्ट कस्ता परियोजनाहरूमा प्रयोग भएको छ भन्ने खोजेर पनि आफ्नो लागि निर्णय गर्न सक्नु हुन्छ ।
अनी अर्को कुरा, आफ्नै चुनढुङगा भएका क्ल्ङिकरमा आधारित कम्पनीहरूको उतपादनमा तुलनात्मक रूपमा एकरुपता देखिन्छ र स्ट्रेन्थ पनि एकनाश हुन्छ भने क्ल्ङिकर बाहिरबाट ल्याउनु पर्ने भएका कारण ग्रान्डिङ युनिटमा आधारित कम्पनीहरूको भने उत्पादनमा तुलनात्मक रुपमा एकरुपता कम हुन सक्छ ।
नेपालमा सञ्चालनमा रहेका सबै कम्पनीहरूले ओपीसी, पीपीसी र पीएससी तीनै सिमेन्ट उत्पादन गर्छन् नै भन्ने हुँदैन । यो चाहिँ माग अनुसार उत्पादन गर्ने विषय हो । यी तीनै सिमेन्ट उत्पादन प्रक्रियामा धेरै फरक हुँदैन । उत्पादन लाइनमा थोरै मात्र परिर्वतन गरे पुग्छ ।
-लेखक अर्घाखाँची सिमेन्टका सिनियर इन्जिनीयर हुन् ।
