काठमाडौं । नेपालमा संचालित विकास आयोजना मध्ये झन्डै १ खर्ब ३८ अर्ब बढी लागतका आयोजना चिनियाँ निर्माण कम्पनीको (नेपाली ज्वाइन्ट भेन्चरसहित) हातमा रहेका छन् ।
सडक, सुरुङमार्ग, प्रसारण लाइन, जलविद्युत् आयोजना लगायत डेढ दर्जन बढी ठूला र राष्ट्रिय गौरवका आयोजना चिनियाँ ठेकेदारले निर्माण गरिरहेका हुन् ।
ठेक्का लिएका आयोजनामध्ये धेरै जसो चिनियाँ कम्पनीले एकल रुपमा काम गरिरहेका छन् भने केही नेपाली कम्पनीसँग मिलेर काम गरिरहेका छन् ।
हाल नेपालमा झन्डै ७ खर्ब लागतका आयोजना विदेशी कम्पनीहरूले निर्माण गरिरहेका छन् । सो मध्ये चिनियाँ कम्पनीले मात्र झन्डै डेढ खर्ब लागतका आयोजना हात पारेका छन् ।
संख्याका आधारमा चिनियाँ कम्पनीले सबैभन्दा धेरै आयोजना निर्माणको ठेक्का पाएका छन् । हाल विदेशी निर्माण कम्पनीले ३ दर्जन बढी आयोजना निर्माण गरिरहेकामा चिनियाँ कम्पनीले मात्रै झन्डै दुई दर्जन आयोजनाको ठेक्का हात पारेका छन् ।
हाल चिनियाँ कम्पनीले राष्ट्रिय गौरवको आयोजना काठमाडौं–तराई/मधेश द्रुतमार्गको ३ वटा सुरुङ, द्रुतमार्गकै प्याकेज ६ को पुल र सडक, सिद्धबाबा सुरुङ, नारायणगढ–बुटवल सडक, मुग्लिन पोखरा सडक, नागढुंगा–मुग्लिन सडक (तीनै खण्ड), कञ्चनपुर– कमला सडकको ठेक्का पाएका छन् ।
त्यसैगरी, सुनकोसी मरिन डाइभर्सन, मेलम्ची खानेपानी, तनहुँ जलविद्युत प्याकेज –२, तनहुँ जलविद्युत तेस्रो प्याकेज, रसुवागढी जलविदुत प्याकेज–१, मध्ये भोटेकोसी प्याकेज–१, तामाकोसी–काठमाडौँ २२०/४०० केभी प्रसारण लाइन लगायत आयोजना निर्माण गरिरहेका छन् ।
अधिकांश आयोजनाको प्रगति सुस्त
चिनियाँ कम्पनीले ठेक्का हात पारेका अधिकांश आयोजनाको निर्माण प्रगति भने सुस्त रहेको छ । रुख कटान र बिजुलीका पोल सार्न ढिलाइ, कोरोना, कामदार अभाव लगायत कारण देखाउँदैै चिनियाँ ठेकेदारले सम्बन्धित आयोजनाको काममा ढिलासुस्ती गरेका हुन् ।
चिनियाँ कम्पनीमा ठेक्का हातपारेपछि काममा हेलचक्र्याइँ गर्ने प्रवृति बढ्दै जाँदा अधिकांश आयोजनाले गति लिन सकेका छैनन् भने नेपाली नागरिकले सास्ती समेत भोग्नु परेको छ । कतिपय आयोजना त पटकपटक म्याद थप्दा समेत सम्पन्न हुन सकेका छैनन् ।
चिनियाँ कम्पनीले ठेक्का पाउने आयोजनाको संख्या बढ्दो क्रममा रहे पनि समयमै सम्पन्न गरेका आयोजनाको संख्या निकै कम छ । सडक विभागका उपमहानिर्देशक एवं प्रवक्ता रामहरि पोखरेल निर्माण कम्पनीको कमजोर क्षमताका कारण आयोजनाको निर्माण समयमै सम्पन्न नभएर लागत बढ्दै गएको बताउँछन् ।
विदेशी कम्पनीसँगको ज्वाइन्ट भेन्चरमा आयोजना हात पार्ने तर यहाँको ठेकेदारसँग काम गर्ने क्षमता नहुँदा समस्या देखिएको उनले बताए ।‘कन्ट्रयाक्टरको रुपमा भारत र चिनियाँ कम्पनीहरू पनि देखिन्छन्, तर काम गर्ने बेला फिल्डमा देखिँदैनन्,’ उनले भने, ‘नाम विदेशी काम नेपालीले नै गरेको देखिन्छ । त्यस्ता आयोजनाहरूको निर्माणमा ढिलाइ भएको छ ।’
विभागले यस्तो समस्या समाधान गर्न दुवै पक्षलाई बोलाएर छलफल गर्ने गरेको उनले बताए । ‘एकदमै समस्या भयो भने सबैलाई कम्पनीलाई बोलाउँछौं । एक–एक पक्ष गरेर बोलाइँदैन । हाम्रो कानुन अनुसार संयुक्त भए पनि एउटै भन्ने बुझिन्छ,’ उनले भने, ‘जस्तो एडीबीले कुनै आयोजना निर्माणका लागि स्वदेशी र विदेशी गरेर संयुक्त कम्पनी हुनु पर्यो भन्यो भने त्यहाँ ५० प्रतिशत नै त्यो देशको ठेकेदार कम्पनी हुनुपर्छ भन्ने कानुनले तोकेको छैन । त्यसकारण केही नाम मात्र राखेर यहाँकै कम्पनीले निर्माण गर्न खोज्दा उसको क्षमताले भ्याउँदैन ।’
कुन आयोजनाको कस्तो छ प्रगति ?
चिनियाँ ठेकेदारले निर्माण गरिरहेका अधिकांश आयोजनाको प्रगति न्यून छ । केही आयोजनाको पटकपटक म्याद थप्दा समेत पूरा हुन सकेका छैनन् ।
चिनियाँ कम्पनी चाइना स्टेटले ठेक्का पाएको नारायणगढ–बुटवल सडकको थपिएको म्याद सकिनै लाग्दा समेत बल्ल एक चौथाई काम पूरा भएको छ । ११३ किलोमिटर सडक दुई खण्डमा विभाजन गरी ठेक्का लगाइएको सो सडकको भौतिक प्रगति हालसम्म २८ प्रतिशत मात्र छ ।
१ वर्ष थपिएको म्याद आगामी असार मसान्तमा सकिने भए पनि अझै ६८ प्रतिशत बढी काम रहेको छ । थपिएको समयमा पनि काम सम्पन्न नहुने भएपछि ठेकेदारले फेरि म्याद थप्न माग गरेको छ । सुरुमा कुल १६ अर्ब ९९ करोड रुपैयाँमा ठेक्का लगाइएको यो आयोजनाको लागत अहिले बढाएर १७ अर्ब १ करोड रुपैयाँ र्पुयाइएको छ ।
त्यस्तै, पृथ्वी राजमार्ग अन्तर्गत विस्तारको क्रममा रहेको मुग्लिन–पोखरा सडकको भौतिक प्रगति निकै कम छ । ३ वर्ष भित्र निर्माण सम्पन्न गर्नेगरी २०७८ वैशाखदेखि काम सुरु भएको यो सडक विस्तारको कामले गति लिन सकेको छैन । दुईखण्डमा विभाजन गरी काम भइरहेको यो सडकको हालसम्म समग्रमा १० प्रतिशत मात्र प्रगति भएको छ । पूर्वी खण्ड (मुग्लिन–जामुने) को ठेक्का चाइना कम्युनिकेशन कन्स्ट्रक्सनले पाएको छ भने पश्चिम खण्ड (जामुनदेखि पोखरा) यनहुइ काइयुयान हाइवे एन्ड ब्रिज कन्सट्रक्सनले पाएको छ ।
त्यसैगरी, फास्टट्रयाक अन्तर्गत निर्माण भइरहेको ३ वटै सुरुङमार्गको काम पनि सुस्त गतिमा भइरहेको छ । काम सुरु गरेको ६ महिना बितिसक्दा हालसम्म करिब एकचौथाइ मात्र काम सकिएको छ ।
चाइना स्टेट कन्स्ट्रक्सन इन्जिनियरिङ कम्पनीले छोक्रेडाँडादेखि धेद्रेसम्म र पोली च्याङ्दाले धेद्रेदेखि लेनडाँडासम्म सुरुङ निर्माणको ठेक्का पाएका हुन् । दुवैको ठेक्का २०७८ वैशाख ३१ मा तीन वर्षभित्र सक्ने गरी भएको हो ।
त्यस्तै, चाइना रेलवे नम्बर २ इन्जिनियरिङ कम्पनीले निर्माण गरिरहेको कञ्चनपुर–कमला सडक निर्माणमा पनि ढिलाइ भएको छ । ८६.८२ किमी दूरीको कञ्चनपुर–कमला ठेक्का सम्झौताअनुसार २०८० कात्तिक ११ भित्र निर्माण सक्नुपर्ने भएपनि हालसम्म करिब २८ प्रतिशत मात्र काम पूरा भएको छ ।
चिनियाँ कम्पनीले ठेक्का पाएका अधिकांश आयोजनाको प्रगति चिन्ताजनक रहे पनि सुनकोसी मरिन डाइभर्सनको भने सन्तोषजनक रहेको छ । चाइना ओभरसिज इन्जिीनियरिङले ठेक्का पाएको यो आयोजनाको प्रगति ४ महिनामै १५ प्रतिशतभन्दा बढी भइसकेको छ ।
