काठमाडौं । वाणिज्य बैंकहरू बीच आकारका आधारमा सबैभन्दा ठूलो बन्ने होडबाजी चलेको छ । यसैक्रममा तीन वटा वाणिज्य बैंकले पूँजीकोषका आकार आधा खर्ब बढी पुर्याएका छन् । बैंकहरूले अन्य बैंकसँग मर्जर गरी पूँजीकोषको आकार आधा खर्ब बढी बनाएका हुन् ।

नेपाल बंगलादेश बैंकलाई गाभेर नबिल गत वर्ष नै पूँजीकोषका आधारमा सबैभ्न्दा ठूलो बैंक बनेको थियो । तर, यससाता ग्लोबल आइएमईले बैंक अफ काठमाण्डू र नेपाल इन्भेष्टमेन्टले मेगा बैंकसँग मर्ज गरी पूँजीकोषका आधारमा नबिलभन्दा पनि ठूलो बनेका छन् ।

मर्जरपछि बनेका नबिल, ग्लोबल आइएमई र नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंकको पूँजीकोषको आकार ५० अर्ब बढी पुगेको छ । हाल वाणिज्य बैंकको संख्या २२ वटा रहेको छ भने मर्जर प्रक्रियामा रहेका (हिमालयन र सिभिल तथा सनराइज र लक्ष्मी)बैंकहरूको एकीकृत कारोबार सुरु भएपछि वाणिज्य बैंकको संख्या २० वटामा झर्नेछ । २० वटा वाणिज्य बैंक मध्ये ३ वटा बैंक आधा खर्ब बढीका बनेका छन् ।

यस्तै, मर्जरपछि बनेका अन्य बैंकहरूको पनि पूँजीकोषका आकार २० अर्ब बढी रहेको छ । पछिल्लो १ वर्षको अवधिमा मात्रै १४ वटा बैंक एक आपसमा मर्ज तथा गाभिएका छन् । मर्जर सम्झौता गरेका १४ वटा बैंकमध्ये १० वटाले एकीकृत कारोबार समेत सुरु गरिसकेका छन् भने ४ वटा मर्जर प्रक्रियामै छन् । एक वर्षको अवधिमै वाणिज्य बैंकको संख्या २७ बाट २० वटामा झर्दैछ ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको वाणिज्य बैंकको संख्या घटाउने मर्जर नीतिले बैंक बीच बिग मर्जरको लहर चलेको छ । पूँजी र व्यवसायको आकार बढाउनुपर्ने दबाबमा रहेका बैंकहरूले मर्जर तथा प्राप्तिको विकल्प अपनाएका छन् ।

गत वर्ष नबिलले नेपाल बंगलादेश बैंकलाई गाभेको थियो । चालु आवमा मात्रै ८ वाणिज्य बैंक एकापसमा मर्जर तथा प्राप्ति प्रक्रियामा गएर ४ वटा बनेका छन् । पुस १७ देखि कुमार र एनसीसी, पुस २५ गतेदेखि ग्लोबलले बैंक अफ काठमाण्डू, पुस २६ गते प्रभुले सेञ्चुरी र पुस २७ देखि इन्भेष्टमेन्ट र मेगा मर्ज भई एकीककृत कारोबार सुरु गरेका छन् ।

यस्तै, हिमालयन र सिभिलले माघ १८ देखि एकीकृत कारोबार गर्ने घोषणा गरेका छन् भने लक्ष्मी र सनराइजले यसैसाता मर्जर सम्झौता गरेका छन् ।

मर्जरपछि कुन बैंक कत्रो बने ?

मर्जरपछि ग्लोबल आइएमई, नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंक र नबिल बैंकको पूँजी कोष आधा खर्ब बढी पुगेको छ । मुख्य वित्तीय सूचकहरूमा यी बैंकहरू बीच व्यापार, व्यवसायमा कडा टक्कर देखिएको छ ।

कुल पूँजीकोषका आकारमा नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंक सबैभन्दा ठूलो बनेको छ । यसको कुल पूँजीकोष ५८ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ । दोस्रोमा ग्लोबल आइएमई बैंकको पूँजीकोष ५७ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ भने नबिल बैंकको पूँजीकोष ५२ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ ।

यस्तै, चुक्ता पूँजीका आधारमा भने ग्लोबल आइएमई बैंक सबैभन्दा ठूलो बनेको छ । यसको चुक्ता पूँजी ३५ अर्ब ७७ करोड रहेको छ । जबकी इन्भेटमेन्ट मेगाको ३४ अर्ब १२ करोड र नबिललको २७ अर्ब ५ करोड छ ।

यस्तै, निक्षेप संकलन र कर्जा लगानीमा ग्लोबल आइएमई बैंक नै अगाडि रहेको छ । ग्लोबलको कुल निक्षेप ४ खर्ब १२ अर्ब र कर्जा लगानी ३ खर्ब ७७ अर्ब रहेको छ । दोस्रोमा इन्भेष्टमेन्ट मेगाको निक्षेप ३ खर्ब ६० अर्ब र कर्जा ३ खर्ब २९ अर्ब छ भने नबिलको निक्षेप ३ खर्ब ३४ अर्ब र कर्जा ३ खर्ब ५ अर्ब छ ।

यसैगरी, एनसीसी बैंकलाई गाभेको कुमारी बैंकको चुक्ता पूँजी २६ अर्ब २२ करोड पुगेको छ भने पूँजीकोष ३७ अर्ब २२ करोड पुगेको छ । यस्तै, सेन्चुरी बैंक गाभेको प्रभुको चुक्ता पूँजी २३ अर्ब ५३ करोड र कुल पूँजी ३२ अर्ब रुपैयाँ रहेको छ ।

एकीकृत कारोबारपछि हिमालयन बैंकको चुक्ता पूँजी २३ अर्ब रुपैयाँ कायम हुनेछ भने कुल पूँजीकोष ३४ अर्ब १३ करोड रुपैयाँ पुग्नेछ ।
यसैगरी, लक्ष्मी सनराइज बैंकको एकीकृत कारोबारपछि चुक्ता पूँजी २१ अर्ब रुपैयाँ पुग्छ भने पूँजीकोष ३३ अर्ब रुपैयाँ पुग्नेछ ।

बैंकहरूले पूँजीकोषको आधारमा व्यवसाय विस्तारको क्षमता राख्छन् । तर, पूँजीको आकार बढाउँदैमा व्यवसाय विस्तार तथा अन्य वित्तीय सूचकमा बैंकहरू अब्बल नै हुन्छन् भन्न नसकिने बैंकरहरू बताउँछन् ।

संस्थागत सुशासन, बैंकको संख्या घटाउने र वित्तीय आधार बलियो बनाउने उद्देश्य सहित राष्ट्र बैंकले मर्जरको नीति लिएको थियो । सोही नीतिको प्रभाव स्वरुप पूँजीको आकार ठूलो भएर बैंकहरूले त्यस अनुसारको व्यवसाय विस्तार गर्न सक्छन् वा सक्दैनन् भन्ने अर्को चुनौती थपिएको छ ।

वाणिज्य बैंकको संख्या अझै घट्ने

राष्ट्र बैंकले केही समयअघि गरेको अध्ययनले नेपालमा वाणिज्य बैंकको संख्या ११ देखि १५ भए पुग्ने निष्कर्ष निकालेको थियो । ठूला बैंकहरूको संख्या बढ्दै गएपछि राष्ट्र बैंकले साना बैंकहरूलाई मर्जरमा जान दबाब दिइरहेको छ भने व्यवसाय विस्तार र लागत घटाउनका लागि बैंकहरू आफै पनि मर्जरमा जानुपर्ने बाध्यतामा छन् ।

राष्ट्र बैंकले मौद्रिक नीति मार्फत पुस मसान्तभित्र एकीकृत कारोबार गरिसक्ने बैंकहरूलाई मर्जरमा दिइएका छुट तथा सहुलियत सुविधा उपलब्ध गराउने बताएको थियो । सोही सुविधा र सहजताको उपयोग गदै कम पूँजी भएका बैंकहरूले अझै मर्जरमा जान छलफल अघि बढाइरहेका छन् ।

अधिकांश बैंकको पूँजी र व्यवसायको आकार साना बैंकको तुलनामा दोब्बर बढी हुँदा सिटिजन, एनआइसी एशिया, माछापुच्छ्रे, सिद्धार्थ बैंक मर्जरमा जानु पर्ने दबाबमा छन् । जसको कारण बैंकहरूको संख्या अझ घट्न सक्ने राष्ट्र बैंकका अधिकारी र बैंक सञ्चालकहरूले बताइरहेका छन् ।