काठमाडौं । चालु आर्थिक वर्षको सुरुदेखि ओरालो लागेका अर्थतन्त्रका सूचकहरु वर्षको अन्त्यसम्म सकारात्मक बन्न सकेका छैनन् । कोभिड महामारी मत्थरपछि आयात वृद्धि र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावका कारण अर्थतन्त्रमा सुधार आउन नसकेको हो ।

बढ्दो व्यापार घाटा र घट्दो विनिमय संचितिको दबाबमा रहेको अर्थतन्त्रमा आर्थिक वृद्धिमा सुस्तता आएको छ नै मूलुकको बजेटलाई पनि असन्तुलित व्यापारले उछिन्ने देखिएको छ ।

सरकारले सार्वजनिक गर्ने मूलुकको एक वर्षको आय÷व्ययको तुलनामा व्यापार घाटाको आकार ठूलो हुने भएको हो । चालु आवको लागि तत्कालीन अर्थमन्त्री विष्णु पैडेलले अध्यादेश मार्फत १६ खर्ब ४७ अर्ब ५७ करोड रुपैयाँ बजेट विनियोजन गरेका थिए ।

सरकार परिवर्तनसँगै प्रतिस्थापन विध्येक मार्फत अर्थमन्त्री जनार्दन शर्माले १४ अर्ब ७४ करोड रुपैयाँले बजेटको आकार घटाएर १६ खर्ब ३२ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँ विनियोजन गरेका थिए ।

उक्त लक्ष्य हासिल नहुनेभएपछि अर्धवार्षिक समिक्षा मार्फत मन्त्री शर्माले फेरि बजेटको आकार घटाए । उक्त समीक्षा मार्फत चालु आर्थिक वर्ष २०७८÷७९को बजेटको आकार ८६ अर्ब ५५ करोड घटाएर १५ खर्ब ४६ अर्ब २८ करोड रुपैयाँमा सिमित राखिएको थियो ।

उक्त रकम पनि खर्च गर्न नसकिने देखिएपछि सरकारले आर्थिक वर्ष २०७९÷८० को बजेट वक्तव्य मार्फत १४ खर्ब ४७ अर्ब ५१ करोड अर्थात ८८.६ प्रतिशत खर्च हुने संशोधित अनुमान गरेको छ ।

अहिले सरकारले खर्च गर्न सकिने अनुमान गरेको बजेटलाई आधार मान्ने हो भने नेपालको व्यापार घाटाको आकार त्यो भन्दा १ अर्ब बढी पुगिसकेको छ । चालु आव सकिन अझै एक महिना बाँकी छ । यस अवधिमा अझै थप एकदेखि डेढखर्ब व्यापार घाटा बढ्ने आकलन गरिएको छ ।

११ महिनामा नेपालको व्यापार घाटा १५ खर्ब ७७ अर्ब ३८ करोड रुपैयाँ पुगेको भन्सार विभागको तथ्यांक छ । गत वर्षको तुलनामा २५ प्रतिशतले व्यापार घाटा बढेको छ । समिक्षा अवधिमा नेपालको व्यापार घाटा १२ खर्ब ६२ अर्ब रुपैयाँ पुगेको थियो ।

वस्तु आयातको तुलनामा नगन्य निर्यातले अर्थतन्त्रको बाह्य क्षेत्रको स्थायीत्वमा दबाब परेको नेपाल राष्ट्र बैंकका अधिकारीहरु बताउँछन् । जसको कारण विदेशी विनिमय संचितिमा थपिएको चुनौती हालसम्म कायम रहेको छ ।

जेठ मसान्तसम्म कुल वैदेशिक व्यापार १७ खर्ब ७३ अर्ब रुपैयाँ मध्ये १ खर्ब ८५ अर्ब रुपैयाँ बराबरको मात्र वस्तु निर्यात गरिएको छ । भुक्तानी सन्तुलनको दबाब कम गर्न सरकारले आयातमा कडाइ गरेपनि बढ्दो व्यापार घाटा र परनिर्भरताको बिच त्यो निश्प्रभावी भएको छ ।

राष्ट्र्र बैंकका अनुसार चालु वर्षको वैशाख मसान्तसम्म चालु खाता ५४७ अर्ब ३६ करोडले घाटामा रहेको छ भने शोधनान्तर स्थिति २८८ अर्ब ५० करोडले घाटामा छ । अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा शोधनान्तर स्थिति ७ अर्ब ७५ करोडले बचतमा रहेको थियो ।

वैशाख मसान्तमा विनिमय संचिति ९ अर्ब २८ करोड रुपैयाँ छ । जसले ७.३४ महिनाको वस्तु र ६.५७ महिनाको वस्तु तथा सेवा आयात धान्न पुग्ने राष्ट्र्र बैंकको दाबी छ ।

अर्थतन्त्रमा कस्तो असर ?

वस्तुहरुको उपभोग बढेअनुसार स्वदेशी उत्पादन गर्न नसक्दा अन्य देशहरुबाट आयात गरेर आपूर्ति गर्ने गरिन्छ । जसले स्वदेशमा भएको मूद्रा मात्र बाहिरीरहेको छैन रोजगारीका लागि श्रम शक्ति पनि विदेशी रहेको छ ।

यसले  आन्तरीक उत्पादन कमजोर बनाएर परनिर्भरता त बढाएको छ नै विकासका पूर्वाधारहरुमा खर्च गर्नुपर्ने रकम उपभोगमै गएको छ । जसले प्रतिव्यक्ति आय र आर्थिक वृद्धिमा संकूचन ल्याउने विज्ञहरु बताउँछन् ।

पूँजीगत खर्च कुल बजेटको एकतिहाइ पनि मुस्कीलले विनियोजन गर्ने र त्यसमा पनि ८० प्रतिशतभन्दा बढी खर्च गर्न नसक्ने संरचना भएको अर्थतन्त्रमा परनिर्भरताले झनै समस्या ल्याउने देखिन्छ ।

महालेखा नियन्त्रकको कार्यालयका अनुसार चालु आवको आइतबारसम्म विकास खर्च ३८.४२ प्रतिशत मात्र भएको छ । यस वर्ष उक्त विनियोजित रकम ५० प्रतिशतसमेत नपुग्ने भएको छ ।

उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी गरेर रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै आर्थिक वृद्धिमा खर्च हुनुपर्ने रकम वस्तु आयात र उपभोगमै लगाएपछि समग्र वित्तीय प्रणालीमै समस्या आइरहेको छ ।

बजेटको तुलनामा व्यापार घाटा

आयातमूखी अर्थसंरचनाका कारण नेपालको बजेट भन्दा व्यापार घाटा बढी हुने गरेको विगतका तथ्यांकहरुले पनि देखाउँछ । लामो समयदेखिको व्यापार असन्तुलनले अर्थतन्त्र खल्बल्याएको छ भने रेमिट्यान्स र दातृनिकायको मूख हेर्नुपर्ने बाध्यता बढाएको छ ।

पछिल्लो एक दशककै तथ्यांक हेर्ने हो भने पनि नेपालको व्यापार घाटा र बजेटको ग्राफसंगै अघि बढेको पाइन्छ । भन्सार विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७३÷७४ मा नेपालको कुल व्यापार घाटा ९ खर्ब १७ अर्ब पुगेको थियो भने बजेटको आकार १० खर्ब ४८ अर्ब रुपैयाँ थियो ।

आव २०७४÷७५ मा ११ खर्ब ६३ अर्ब रुपैयाँ वार्षिक व्यापार घाटा हुँदा १२ खर्ब ७८ अर्ब रुपैयाँ आय व्ययको अनुमान थियो । यसैगरी, २०७५÷७६ मा बजेटको आकारभन्दा बढी व्यापार घाटा भएको तथ्यांक छ ।

त्यस अवधिमा १३ खर्ब २१ अर्ब रुपैयाँ बराबरको व्यापार घाटा नेपालले भागेको थियो भने बजेटको आकार १३ खर्ब १५ अर्ब थियो ।
आव २०७६÷७७ मा १० खर्ब ९९ अर्ब व्यापार घाटा पुगेको थियो भने १५ खर्ब ३२ अर्ब रुपैयाँ बजेट विनियोजन गरेको थियो ।