विश्वका अधिकांश विकसित देशका सेयर बजार माथिल्लो विन्दूमा पुग्नुको पछाडि धेरै कारणहरु रहेका हुन्छन् । सेयर बजार प्रति सरकारले हेर्ने नजर, अवलम्वलन गरेका बजारमुखी नीति, नियमन, बजारमा सेयरको माग र आपूर्ति , लगानीको वातावरण, लगानीकर्ताको सेयर सम्बन्धी ज्ञान र पहुँच, मनोविज्ञान, नविनतम सूचना तथा प्रविधिको प्रयोग लगायत बजार विकासका प्रमुख आधार हुन् ।
सेयर बजार सधैं बढी नै रहन्छ भन्नेपनि हुँदैन र कहिल्यै घट्नै हुन्न भन्ने पनि होइन । यसको आफ्नै नियम हुन्छ । बजारमा सेयरको आपूर्ति कम, बैंकको ब्याजदर न्यून, देशको समग्र आर्थिक अवस्था सकरात्मक रहेको बेला, लगानीकर्ताको मनोवल बलीयो भएको बेला बजार बढ्छ ।
यस्तै, बजारमा सेयरको आपूर्ति अत्याधिक, बैंकको ब्याजदर बढी, देशको राजनीतिक र आर्थिक अवस्था नकरात्मक, लगानीकर्ताको मनोबल गिरेको अवस्थामा घट्छ । बजार बढ्नु/घट्नुमा एउटैमात्र कारण रहेको हुँदैन । यसलाई विविध कारणले प्रभाव पारेको हुन्छ ।
तर, विश्वमा नेपाल मात्र एउटा यस्तो देश हो जहाँको पूँजी बजार आधारभूत तत्वको विकासको आधारमा भन्दा पनि नियामक निकाय र तिनको बागडोर सम्हाल्ने व्यक्तिको एउटा बोलिको भरमा घट्ने वा बढ्ने हुन्छ । सेयर बजार बढाउने/ घटाउने आधार भनेकै उनीहरुले बजारलाई हेर्ने नजर र बोल्ने बोली हो भन्दा युक्तिसंगत नहोला । यसकै एउटा उदाहरण हो अर्थमन्त्री डा. युवराज खतिवडाले दिएकोे सेयर बजार सम्बन्धी अभिव्यक्ति ।
खतिवडाले अर्थमन्त्रीको पदभार सम्हाल्ने बेलामा नेपालको पूँजी बजार सूचक करिब १५ सय अंकको हाराहारीमा थियो । पदभार सम्हाले लगत्तै उनले विभिन्न सार्वजनिक कार्यक्रममा सेयर बजार सम्बन्धी नकरात्मक दृष्टिकोण अभिव्यक्त गरे । अर्थशास्त्रको ज्ञाता मानिने खतिवडाले पूँजी बजारलाई अनुत्पादक क्षेत्रको संज्ञा दिए । अनि त्यसयता बजार लगातार घट्दोक्रममा रह्यो । र, गत फागुनमा न्यूनतम विन्दु ११ सयको हाराहारीमा आइपुग्यो ।
अर्थतन्त्रकै प्रमुख सूचक मानिने पूँजी बजार निरन्तर घट्दै गएपछि खतिवडाको चौतर्फी विरोध भयो । उनलाई लगानीकर्ताले सेयर बजार ध्वस्त पार्न लागेको जस्ता आरोप पनि लगाए । अर्थमन्त्रीले सेयर बजार विकास, विस्तारमा अवरोध मात्र खडा गरेका छन् भन्नु पनि त्यति न्याय संगत नहोला । तर, बजार विकासको लागि जुन ढंगले आधार खडा गर्नु पर्दथ्यो, त्यसमा चाँही उनी चुकेकै हुन् ।
जब विविध कारणले बजार घट्न थाल्छ अनी लगानीकर्ताहरु धारे हात लगाएर नियामक निकायका व्यक्तिलाइ सराप्न थाल्छन् । एकाध बाहेक नेपाली सेयर बजारमा रहेका अधिकांश लगानी कर्ताको सोचाइ कमजोर वित्तीय अवस्था भएको कम्पनीको सेयर किनेपछि बढ्नैपर्छ भन्ने मानसिकता बाट ग्रस्त छन् ।
सायदै यीनै कुराको मनन गरेर हुनसक्छ, उनले पूँजी बजार सम्बन्धी आफ्नो हेर्ने दृष्टिकोण फेरे । सोमबार कर्मचारी संचय कोषको ५८ औं वर्षमा प्रवेश गरेको अवसरमा आयोजित कार्यक्रममा उनले नयाँ लगानीकर्तालाई लगानी गर्ने उपयुक्त अवसर रहेको बताएका थिए । उनको सो सकरात्मक अभिव्यक्तिले बजारमा एकाएक उछाल नै ल्यायो ।
लगातार दोहोरो अंकले घटिरहेको बजार एकै दिन करिब २७ अंकले बढ्यो । यसबाट पनि पुष्टि हुन्छ कि नेपाली सेयर बजार एक बोलिको भरमा कसरी बढ्छ अनी कसरी घट्छ । यसअघि पनि यस्ता दृष्टान्त नरहेका होइनन् । पूर्वप्रधानमन्त्री तथा अर्थमन्त्री बाबुराम भट्टराईले पूँजी बजारलाई ‘जुवाघर’ को संज्ञा दिँएपछि पनि बजार ध्वस्तै भएको थियो ।
यहाँ सम्पूर्ण दोष जिम्मेवार व्यक्तिको अभिव्यक्तिको मात्र छैन् । पूँजीबजारको सूचक घटाउने बढाउने सवालमा सबैभन्दा ठूलो दोषी त लगानीकर्ता हुन् । अधिकांश लगानी कर्ता बोलीकै लहैलहैका आधामा महँगोमा जस्तो पायो त्यस्तो कम्पनीको सेयर किन्छन् । न उनीहरु सेयर किन्ने बेला विज्ञहरुको राय सल्लाह लिन्छन् न कम्पनीको आधारभूत तथ्यहरुको अध्ययन, विश्लेषण, गरेरै सेयर किन्छन् ।
जब विविध कारणले बजार घट्न थाल्छ अनी लगानीकर्ताहरु धारे हात लगाएर नियामक निकायका व्यक्तिलाइ सराप्न थाल्छन् । एकाध बाहेक नेपाली सेयर बजारमा रहेका अधिकांश लगानी कर्ताको सोचाइ कमजोर वित्तीय अवस्था भएको कम्पनीको सेयर उनीहरुले किनेपछि बढ्नैपर्छ भन्ने मानसिकता बाट ग्रस्त छन् ।
लगानीकर्ताको दिमागमा मैले कस्तो कम्पनीको सेयर किनेको छु भन्दा पनि मैले किनेको कम्पनीको सेयर बढ्नै पर्छ र बढ्न नसकेमा यसको दोषी अर्थमन्त्री, धितोपत्र बोर्ड आदि हुन्न भन्ने अमिट छाप छ । यस्ता मनोवृत्ति भएका लगानीकर्ता बजार विकास र विस्ताको लागि कहिल्यै निको नहुने रोगका लक्षण जस्तै हुन् ।
२०७३ सालमा नेपालको पूँजी बजारले ऐतिहासिक बिन्दु १८८१ चुम्दा सेयर बजारको विकासका आवश्यक पूर्वाधार, नीति, नियम, प्रविधिको प्रयोग अहिले भन्दा निकै कम थियो । तर त्यसबेला बजारले किन छलाङ मार्यो अहिले किन बढ्नै सकेको छैन् ? यसबारेमा लगानी कर्ताले अध्ययन, अनुसन्धान नगरी नियामक निकायलाईमात्र दोष देखाएर आफूलाई डुबायो, सेयरको भाउ बढेन भन्नु कत्तिको युक्तिसंगत होला ।
