बीसौं शताब्दीको अन्त्यतिर र एक्काइसौं शताब्दीको शुरूवातीमा भारतीय सेयर बजारमा दुई ठूला काण्ड घटे, जसले भारतीय सेयर बजारलाई नै तरंगित बनाइदियो ।
पहिलो, हर्षद मेहता घोटाला काण्ड, जसले सन् १९९२ मा बैंकका उच्च ओहदाका कर्मचारीलाई प्रभावमा पारी बन्डको नक्कली कारोबारमार्फत सेयर बजार ४ हजार करोडको ठगी गरे ।
केतनले सेयर ‘पम्प एन्ड डम्प गर्दै भिजुअल सफ्ट नामको कम्पनीको सेयर प्रतिकित्ता ६२५ भारु बाट ८ हजार ४४८ पुर्याएका थिए । उनले अन्य कम्पनीको पनि यस्तै गर्थे र मनग्ये कमाउँथे ।
दोस्रो, चेतन पारेख घोटाला काण्ड । उनले भारतीय सेयर बजारमा हर्षद मेहताको भन्दा १० गुणा ठूलो घोटाला गरे । हर्षद मेहताको ब्रोकर कम्पनीमा चार्टर्ड एकाउन्टेन रहेका पारेखले सन् २००१ मा भारतीय सेयर बजार नै तरंगित पार्दै ४० हजार करोड भारु घोटाला गरे । जुन भारतीय सेयर बजारको अहिलेसम्मकै ठूलो घोटाला काण्ड पनि हो । यहाँ चेतन पारेख घोटाला काण्डको बारेमा चर्चा गरिएको छ ।
केतन पारेख गुजाराती व्यापारीक घरानामा जन्मिएका थिए । उनले सेयर बजार सम्बन्धी ज्ञान लिन आफ्नो परिवारको स्वामित्वमा रहेको ब्रोकर कम्पनी छाडेर हर्षद मेहत्ताको कम्पनीमा काम गरे । जहाँ उनले सेयर बजारमा सम्बन्धी अनुभव हासिल गरे । र, पछि आफ्नै परिवारको स्वामित्वको एनएज ब्रोकरमा काम गर्न थाले ।
उनले आफ्नै ब्रोकरमा काम गर्न थालेपछि सेयर बजारबाट कसरी घोटाला गर्ने योजना बनाए र त्यसलाई सफल बनाउन बैंकको पे अर्डर माध्या बनाए । पे अर्डर चेक जस्तै पैसा भुक्तानी गर्ने माध्यम हो । चेकबाट भुक्तानी गर्दा व्यक्ति आफ्नै खातामा पैसा हुनु पर्छ भने पे अर्डरबाट भुक्तानी गर्दा बैंकले नै भुक्तानी गरिदिन्छ । पे अर्डर बैंकले जो कोहीलाई उपलब्ध गराउँदैन । यो ठूला र विश्वाशीला व्यापारी, लगानीकर्तालाई मात्र दिन्छ ।
पारेखले यसरी गरे घोटाला
शुरूमा उनले गुजरातकै मधमपुरा मर्कनटाइल बैंकको सेयर किन्न थाले । क्रमशः बैंकमा आफ्नो सेयर हिस्सा बढाउँदै लगे र आफ्नो हालीमुहाली कायम गरे । उनले शक्तिको दुरुपयोग गर्दौ १ करोड पेमेन्ट दिनसक्ने बैंकको क्षमतालाई वेवास्ता गर्दै ३ करोडको पे अर्डर दिए । उनले अन्य बैंकमा पनि यस्तै गर्दै १२०० करोड ऋण लिएर पूँजी बजारमा लगानी बढाउँदै लगे ।
उनले सेयर बजार प्रभावित गर्न एउटा ‘बदला’ समूह बनाए । त्यो समूहमा रहेका व्यक्तिहरूले नै कुनै एक कम्पनीको सेयर एक-आपसमा किनबेच गर्थे । बजारका अन्य लगानीकर्तालाई उक्त कम्पनीको सेयर किन्न आकर्षित गर्थे । धेरै लगानीकर्ताको ध्यान उक्त कम्पनीको सेयरमा केन्द्रीत हुन्थ्यो र लगानीकर्ताहरू उक्त सेयर राम्रो खरिद गर्थे । अन्त्यमा जब त्यो सेयरमा बुल आउँछ तब चेतनले त्यो सेयर बेचेर आफू र आफ्ना समूहकाले नाफा लिन्थे । अन्त्यमा, सोझा लगानीकर्ताहरू फस्थे ।
उनले त्यसै क्रममा भिजुअल सफ्ट नामको कम्पनीको सेयर प्रतिकित्ता ६२५ बाट ८ हजार ४४८ पुर्याए । उनले अन्य कम्पनीको पनि यस्तै गर्थे र मनग्ये कमाउँथे ।
केतनले अधिकांश सेयर कारोबार कलकत्ता स्टक एक्सचेन्ज बाट गर्थे । किनकी त्यसबेला कलकत्ता स्टक एक्सचेन्जमा सरकारले विरलै मात्रै अनुगमन र नियमन गर्थ्यो । सोझा लगानीकर्तालाई जालमा पार्न केतनले धेरै कम्पनीका सेयरमा कहिले खेलेनन् । केतन जहिले पनि १० वटा सेयरमा मात्र खेल खेल्ने गरेका थिए । ती १० कम्पनीका सेयर ठूला संस्थागत लगानीकर्तालाई किनाउँन प्रयास गर्थे । सामान्यतया बजार खासै कारोबार नहुने कम्पनीको सेयरमा उनी चलखेल गर्थे । उनले त्यस्ता कम्पनीको मार्केटमा राम्रो परिमाणमा सेयर कारोबार भएको देखाएर संस्थागत लगानीकर्तालाई त्यो सेयर खरिद गराउँथे ।
प्रायःजसो संस्थागत लगानीकर्ताले किन्ने कम्पनीको सेयर किन्न सर्वसाधरण लगानीकर्ता पनि आकर्षित हुने गर्छन् । र, ती कम्पनीको धमाधम सेयर किन्न थाल्दथे । यसरी अब ती सेयरमा अत्याधिक कारोबार हुन्छ र दिन प्रतिदिन मूल्य पनि वृद्धि हुन थाल्छ । सोही मौका छोपेर चेतन र समूह सेयर बेचेर फाइदा लिन्थे ।
त्यस्तै केतनले बैंकबाट पनि ठूलो मात्रामा कर्जा लिएर सेयर बजारमा लगानी गर्ने गरेका थिए । शुरूमा सेयरको मूल्य बढाउने र मूल्य वृद्धि भए पश्चात बैंकबाट कर्जा लिने कार्य गर्दै आएका थिए ।
२००१ मा भारतीय सेयर बजारमा घट्दो ट्रेन्ड शुरू भयो । सोसँगै उनले घाटाबाट जोगिन सन् २००१ मार्च १ माआफूसँग भएको सबै सेयर बेचे । उनले सबै सेयर बेचेपछि एकैदिन सेयर बजार सूचक १७६ अंकले घट्यो । कलकत्ता स्टक एक्चेन्जले एकैपटक सबै पैसा तिर्न नसक्ने अवस्था आयो । त्यसपछि नियामक निकाय भारतीय रिजर्भ बैंक, भारतीय धितोपत्र बोर्ड लगायतले हस्तक्षेप गरी अनुन्सन्धान गर्न थाले । र, उनको ठगी धन्दा बाहिर ल्याएका थिए ।
उनलाई सरकारले गिरफतार गरी २००२ मा १ वर्ष जेल हालेको थियो भने भारतीय स्टक एक्सचेन्जमा १५ वर्ष कारोबार गर्न नपाउने गरी प्रतिबन्ध लगाइएको थियो । त्यस्तै २०१४ मा अदालतले उनलाई थप २ वर्ष जेल सजाय र ५० हजार जरिवाना सुनाएको थियो । सन् २००६ मा ‘सिरियस फ्रड इन्भिेटिगेशन’ले उनले सेयर बजार मार्फत ४० हजार करोड घोटाला गरेको रिपोर्ट सार्वजनिक गरेको थियो ।
हर्सद मेहता काण्डपछि भारतीय सेयर बजारमा प्रविधिको प्रयोग गर्न थालेको भए पनि केतनले कमजोर बैंकिङ प्रणालीको फाइदा उठाउँदै उक्त घोटाला गर्न सफल भएका थिए । केतन पारेख घोटाला पछि भारतीय सेयर बजारको नियामक निकाय र केन्द्र बैंकले आक्रामक रूपमा बजारको सुपरीवेक्षण तथा नियमन गर्नु पर्ने देखियो । र, क्रमशः केन्द्रीय बैंकले बलिया कानून लागू गर्दै बजारलाई नियमन गर्न थालेको देखिन्छ ।
