काठमाडौं । दशैं नेपालीहरुले मनाउने चाडवाडमध्ये सबैभन्दा ठूलो चाड हो । यसले समाजका सबै तह र तप्कामा मानिसहरुलाई छुन्छ । बच्चा, केटाकेटीदेखि बुढापाकासम्म, धनीदेखि गरिबसम्म, उद्योगीदेखि मजदूरसम्म सबैको लागि दशैं विशेष हुन्छ ।

समाजमा रहेका हुँदा खाने र हुनेखाने दुवै वर्गको लागि यसले विशेष महत्व राख्छ । यी दुवै वर्गले आ–आफ्नो तरिकाले मनाउँछन् । हुँदा खाने वर्गले परिवारका सबै सदस्य जम्मा भएर दशैंभरी काम नगरी दुईछाक मीठो मसिनो खाने, एकसरो नयाँ कपडा लगाउने पर्वको रुपमा मनाउँछन् । हुने खाने वर्गले खानपिनमा भन्दा पनि विदेशमा रहेका छोराछोरी भेट्ने, देश, विदेश घुम्ने, फुर्सदको समयको रुपमा मनाउँछन् ।

दशैंमा खसीबोका किनबेच गर्ने ठाउँ, मासु पसल, तरकारी तथा फलफूल बजार, सवारीसाधन खरिद–बिक्री गर्ने ठाउँ, सडकका फूटपाथ लगायतका ठाउँहरुमा जताततै रमितै रमिता लागेका हुन्छन् ।

हुनेखाने वर्गलाई खानपिन गर्ने र विलासी जीवनशैली जिउने सन्दर्भमा सधैं दशैं जस्तो नै हुन्छ भन्दा फरक नपर्ला । तर, हुँदा खाने वर्गको लागि यो वर्षदिनमा एक विशेष अवसर जस्तै हो ।

दशैंको महत्व सहरभन्दा पनि ग्रामीण क्षेत्रमा विशेष रहन्छ । आफ्नो गाउँ छोडेर अध्ययन गर्न, रोजगारी, व्यापार, व्यावसाय लगायतका पेशा अँगाल्न सहर बसेका मानिसहरु फर्किने गर्छन् । उनीहरुले गाउँमा रहेका आफन्तहरुलाई नयाँ कपडा, मरमसला लगिदिन्छन् । गाउँमा सबैको जमघट हुन्छ । यसले दशैंमा सिंगो गाउँकै मुहार हँसिलो बनाएको हुन्छ ।

यता सहरमा भने दशैं मनाउने त गर्छन्, तर गाउँघरको जस्तो विशेष महत्व राख्दैन । सहरमा बस्ने मानिस गाउँका भन्दा आधुनिक जीवन शैली अपनाउने गर्छन् । उनीहरुलाई नयाँ कपडा लगाउनु, एकछाक मीठो मसिनो खानु खासै नौलो हुँदैन । यसबेला सहरमा बस्ने मानिहरुपनि आफूलाई ‘फ्रेस’ बनाउन गाउँ जाने गर्छन् । ग्रामीण क्षेत्रबाट आएर सहरमा बसोबास गर्ने व्यक्तिहरु पनि गाउँ नै फर्कने हुनाले सहर सुनसान जस्तै नै हुन्छ ।

 

कहीँ खुसी, मनोरञ्जन प्रदान गर्ने खालका फुर्सदिला मानिसहरुको रमिता लागेका हुन्छन् भने कहीँ दैनिक गुजारा गर्न संघर्षशील मानिसहरुले भोग्नु पर्ने दुःख, व्यहोर्नु पर्ने हैरानीको रमिता लागेको हुन्छ ।

दशैं नजिकिएसँगै बजारमा चहलपहल बढ्छ । बजारमा जताततै भीडभाड बढ्छ । व्यापारीहरुलाई व्यापार गर्न भ्याईनभ्याई हुन्छ भने सामान्य मानिसहरुलाई पनि आफ्नो गक्ष अनुसार दशैंको जोहो गर्ने चटारो रहेको हुन्छ ।

दशैंमा सहरमा जताततै लाग्ने भीडले कुनै विशेष जात्रा, रमिताको झल्को दिन्छ । हुनत नेपालमा प्रायः सधैंजसो रमिता लागेकै हुन्छ । कहिले राजनीतिक, कहिले शैक्षिक, कहिले सामाजिक यस्तै विविध क्षेत्रहरुमा लागेका रमिता हेर्नेको भीड देखिनै रहिन्छ । कहीँ खुसी, मनोरञ्जन प्रदान गर्ने खालका फुर्सदिला मानिसहरुको रमिता लागेका हुन्छन् भने कहीँ दैनिक गुजारा गर्न संघर्षशील मानिसहरुले भोग्नु पर्ने दुःख, व्यहोर्नु पर्ने हैरानीको रमिता लागेको हुन्छ ।

झन दशैं लागेपछि त जताततै रमितै रमिता देखिन्छ । दशैं नजिकिएसँगै लाग्ने केही रमिताहरुको बारेमा तल चर्चा गरिएको छ ।

टिकट काउन्टरमा लाग्ने रमिता

दशैंका बेलामा उपत्यकाबाट ३० देखि ३५ लाख मानिस बाहिरिने गर्छन् । अधिकांश नेपालीहरुको आफ्नो गाउँ जाने मुख्य साधन भनेकै सार्वजनिक सवारीसाधन हुन् । एकाध बाहेका अधिकांशले बस, माइक्रोबस चढेरै आफ्नो गन्तव्यमा पुग्नु पर्ने बाध्यता रहेको हुन्छ । उनीहरुलाई दशैं सुरु हुनुभन्दा केहीहप्ता अगाडिदेखि नै कसरी घर फर्कने, टिकट पाइएला कि नपाइएला भन्नले पिरलोले पोल्न थाल्छ । दशैंमा सामान्य अवस्थामा जस्तै बस, माइक्रोबस चढेर गन्तव्यमा पुग्न पाउनु भनेकै कल्पना कै कुरा हो ।

सजिलै घर जाने हो भने कि त रिजर्भ नै गर्नु पर्योकि त अग्रिम टिकट बुकिङ गर्नु पर्यो । सबै वर्गका मानिसको लागि रिजर्भ लिएर गाउँ जानसक्ने हैसियत छैन् । उनीहरुको विकल्प भनेकै अग्रिम टिकट बुकिङ गर्नु हो ।

अग्रिम टिकट त लिने तर, कसरी । दशैंमा अग्रिमा टिकट सहजै पाउनु भनेको ठूलै युद्ध जिते सरहनै हो । सजिलै बसको सिटमा बसेर घर जाने सपना बोकेर अग्रिम टिकट बुकिङ गर्न टिकट काउन्टर जान्छन् । टिकट काउन्टर अगाडि मध्येरात देखि नै ठूलो भीड लागेको हुन्छ । आफ्नो पालो आएपछि काउन्टरमा पुग्छन्, उताबाट जवाफ आउँछ टिकट सकिसक्यो । अनी फेरि भोलि त टिकट पाइएला नि भन्नि आशामा पर्किन्छन् । भोलि मध्यरातमै गएर टिकट काट्न लाइनमा बस्छन् । मुस्किलले एउटा/दुईटा टिकट पाउँछन् । यसले उनीहरुको सबै परिवार जानको लागि पर्याप्त हुँदैन् । उनीहरुलाई कि त ‘ब्याल्याक’मा महँगोमा टिकट किन्नु पर्ने कि त उभिएरै यात्रा गर्नु पर्ने बाध्यता हुन्छ ।

 

सरकारले भाडा नबढाए ठीकै छ नत्र नियमित रुटमा कममात्रमा गाडी गुडाउँछन् र धेरैजसो गाडी रिजर्भमा यात्रु बोक्छन् ।

सरकारले भन्छ दशैंको लागि पर्याप्त सवारीसाधनको व्यवस्था गरिएको छ । टिकट बुकिङ गर्न गयो हात लग्यो शून्य हुन्छ । यातायात व्यवसायी भन्छन् सरकारले भाडा बढाएको छैन, व्यवसायी थप बस थप्न इच्छुक छैनन् । व्यावसायी नियमित रुटमा गाडी गुडाउनभन्दा रिजर्भ लैजान नै तल्लिन भएर लाग्छन् । सामान्य अवस्थामा एक जना यात्रु आएपनि तानातान गर्ने यातायात व्यवसायी दशैंको बेलामा यात्रुलाई नियमित रुटको टिकट बेच्नै नपरे हुन्थ्यो जस्तो गर्छन् ।

यायायात व्यावसायी दशैंमा यात्रुलाई सेवा दिनु आफ्नो दायित्वभन्दा पनि भाडा बढाउने र कम्तिमा पनि तीन महिनाको किस्ता तिर्ने गरी पैसा कमाउने मौकाको रुपमा लिन्छन् । सरकारलाई सकेसम्म आफ्नो सामू घुँडा टेकाएरै छोड्छन् । सरकारले भाडा नबढाए ठीकै छ नत्र नियमित रुटमा कममात्रमा गाडी गुडाउँछन् र धेरैजसो गाडी रिजर्भमा यात्रु बोक्छन् ।

सरकारले कागजी रुपमा यातायात क्षेत्रमा रहेको सिन्डिकेट हटाएको घोषणा गरिसकेको छ । तर, व्यावहारिक रुपमा यातायात व्यावसायीको सिन्डिकेट झन बलियो भएको छ । उनीहरुले आफ्नो पकड क्षेत्रमा आफूखुसी, मनलाग्दी गाडी गुडाएकै छन् । सरकारले दिएका निर्देशन मान्नु त परकै कुरा सरकारलाई आफ्नो पछाडि दौडाउने सामथ्र्य राख्दछन् । यसले राज्यसत्तामा रहने ठालूहरुलाई त खासै असर पर्दैन तर, सर्वसाधरणलाई भने सधैंझैं दुःख, हैरानी, आहत व्यहोर्नुको विकल्प छैन् ।

बम्पर अफरवाला पसलमा लाग्ने रमिता

चाडवाडका बेलामा बजारका अधिकांश पसलहरुमा विशेष अफर, बम्पर अफर चलेको हुन्छ । सामान्य पसलदेखि आधुनिक सपिङ्ग कम्प्लेक्सका ब्रान्डेड पसलहरुमा समेत ‘ग्रान्ड डिस्काउन्ट’ लेखिएका पोस्टर टाँसिएका हुन्छन् ।

विशेषगरि लुगाकपडा, जुत्ता, इलेक्ट्रिक पसलहरुमा यस्ता अफर दिइएको हुन्छ । व्यापारीहरुले जसरी हुन्छ ग्राहकलाई आकर्षित गरी ‘स्टक सामान क्लिरेन्स’ गर्ने र बढीभन्दा बढी व्यापार गर्ने रणनीति बनाएका हुन्छन् । यो व्यापारीको ‘बिजनेस पोलिसी’ नै हो ।

जहाँ अफर देख्यो त्यहीँ झुम्मिने नेपालीहरुको बानी नै हो । अफरवाला पसलमा गएर ‘सपिङ्ग’ गर्नेको भीड कम्ता रमाइलो हुँदैन । सामान्य अवस्थामा १० प्रतिशत पनि छुट दिन ‘बार्गेनिङ’ गर्ने पसलेले दशैंको बेला कसरी ८० प्रतिशत छुट दिन सक्छन् ? सामान्य मानिसलाई त्यो बुझ्नभन्दा पनि सबैभन्दा बढी छुट दिने पसर कहाँ छ र कति प्रतिशत छुट अफर छ भन्ने बढी चासो हुन्छ ।

अधिकांश निजी बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरुले राष्ट्रबैंकबाट दशैंका लागि भनेर ल्याएका नयाँ नोट आफ्ना कर्मचारी, चिनजानका मानिसलाई बाँडेर बैलैमा सक्छन् । निजी बैंकबाट सर्वसाधरणले नयाँ नोट पाउने संभावना विरलै हुन्छ ।

ग्राहकलाई सामानको वास्तविक मूल्यभन्दा पनि आफूले किन्ने सामानमा पाउने/पाएको छुट ठूलो कुरा हुन्छ । व्यापारीहरु स्टक सामान सावाँमै बेचेर भएपनि आफ्नो लगानी उठाउँछन् भने ग्राहकहरु मैले त यती प्रतिशत डिस्काउन्टमा सामान किनेँ भनेर मख्ख परेका हुन्छन् । यहाँ ‘हेभी डिस्काउन्ट’ सामान बेच्ने पसले र ‘हेभी डिस्काउन्ट’मा सामान किन्ने ग्राहक एकअर्काका रमिता हेरेर रमाइरहेका हुन्छन् ।

नयाँ नोट साट्ने ठाउँमा लाग्ने रमिता

दशैंमा टिका लगाउँदा दक्षिणामा नयाँ नोट दिने प्रचलन चल्दै आएको छ । प्रायःजसो सबैले दशैंका लागि नयाँ नोट साट्ने गर्छन् । तर, नयाँ नोट लिनपनि त्यति सजिलो कहाँ छ र । सर्वसाधरण नयाँ नोट लिनका लागि बैंकमा जाने गर्छन् । अधिकांश निजी बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरुले राष्ट्रबैंकबाट दशैंका लागि भनेर ल्याएका नयाँ नोट आफ्ना कर्मचारी, चिनजानका मानिसलाई बाँडेर बैलैमा सक्छन् । निजी बैंकबाट सर्वसाधरणले नयाँ नोट पाउने संभावना विरलै हुन्छ ।

अनी उनीहरु नयाँ नोट साट्न सरकारी स्वामित्वका बैंकहरुमा जान्छन् । त्यहाँपनि लाइन नबसी नयाँ नोट पाईदैन । यसो चिनजान भएका मान्छे भए त सजिलै पाउन सकिन्छ, नत्र लाइन बस्नुको विकल्व हुँदैन । सरकारी बैंकमा पनि नयाँ नोट वितरण गर्न सुरु गरेको एक÷दुई दिनमै नयाँ नोट सकिन्छ । कमैमात्रले ती बैंकबाट नयाँ नोट लिन्छन् ।

अनी सर्वसाधरणले नयाँ नोट साट्ने अन्तिम गन्तव्य भनेकै नेपाल राष्ट्र बैंक हो । राष्ट्र बैंकले सूचना जारी गरेर नयाँ नोट बाँड्ने भनेकै दिनदेखि यहाँ नयाँ नोट साट्नेको भीड लाग्छ । कहिले पानीले भिज्दै त कहिले टन्टलापुर घाममा लाइन बस्दै नयाँ नोट साट्न लाइन बस्नेको ताँती हुन्छ ।

कहिले त एक/दुई घण्टा लाइन बस्दै नयाँ नोट साट्न सकिन्छ भने कहिले त दिनभर लाइन बस्नु पर्छ । दिनभर लाइन बसेर पनि आफूले चाहेजति नयाँ नोट साट्न पाईदैन, त्यसमा राष्ट्र बैंकले सीमा तोकिदिएको हुन्छ । यहाँ पनि आफूले चिनेजानेका कर्मचारी भए जाने बित्तिकै नयाँ नोट साट्न सकिन्छ । नयाँ नोट साट्ने मामिलामा पनि जनताले केहीहदसम्म हैरानी व्यर्होनै पर्छ । यहाँ पनि नयाँ नोट साट्न लाइन बस्ने र ती लाइन बसेका व्यक्तिलाई हेर्नेको रमिता हुन्छ ।

बजार अनुगमनको नाममा लाग्ने रमिता

चाडवाड नजिकिएसँगै सरकारको तर्फबाट पनि केही रमिता देखाइन्छ । बजार अनुगमनको हल्ला चलाइन्छ । यसो आँखामा छारो हाल्न दुई चार वटा पसलमा गएर छड्के जाँच गरिन्छ । सामान्य हैसियतको व्यापारी छ भने कारवाही गरिन्छ र अरु व्यापारीलाई पनि तर्साइन्छ ।

पहुँचवाला, राजनीतिक संरक्षणवाला व्यापारी छन् भने अनुगमन टोलीले छुनै सक्दैन् । व्यापारीहरुले गरेको कालो बजारी नियन्त्रण गर्नु त कहाँ हो कहाँ उल्टो अनुगमन टोली नै अपमानित हुँदै फर्कनु पर्दछ ।

यसको पछिल्लो दृष्टान्त हो न्यूरोडमा गरिएको बजार अनुगमन । रञ्जना गल्लिमा रहेका होलसेल पसलहरुमा अनुगमन गर्न पुगेको वाणिज्य विभागका कर्मचारीलाई व्यापारीले पसल भित्र पस्नसम्म दिएनन् । उल्टो अब आइन्दा बजार अनुगमन गर्न आए बोरामा पोको पारेर खोलामा फाल्दिने धम्की दिए । सरकार ती व्यापारीलाई कारवाही गर्ने हिम्मत राख्न सक्दैन् । यसबाटै पुष्टिहुन्छ सरकारले चाडवाडको मुखमा गर्ने बजार अनुगमन कत्तिको प्रभावकारी हुन्छ भन्ने ।

 

बजारमा नियमित अनुगमन गर्नु, अस्वभाविक मूल्य वृद्धि गरी कालोबजारी गर्ने, कानूनले तोकेभन्दा बढी नाफा खाने, नक्कली सामान बेच्ने अवैध व्यापारीहरुलाई कारबाहीको दायारामा राज्यको कर्तव्य हो ।

सर्वसाधरणलाई ठगिन नदिनु राज्यको दायित्व हो । बजारमा नियमित अनुगमन गर्नु, अस्वभाविक मूल्य वृद्धि गरी कालोबजारी गर्ने, कानूनले तोकेभन्दा बढी नाफा खाने, नक्कली सामान बेच्ने अवैध व्यापारीहरुलाई कारबाहीको दायारामा राज्यको कर्तव्य हो । विडम्वना, आवश्यक जनशक्तिको अभाव, नियामक निकायले आफ्नो कार्यक्षेत्र नपर्ने जस्ता कारण देखाएर नियमित अनुगमनगर्नबाट टाढिन्छ । यसले जनता चर्को मूल्य वृद्धि, महँगाई, ठगाईको मामरमा परेका छन् भने व्यापारीहरु सोजासाझा नेपालीलाई ठग्दैअकूत नाफा कमाउन उद्दत रहेका छन् ।

यस्तै दशैंमा खसीबोका किनबेच गर्ने ठाउँ, मासु पसल, तरकारी तथा फलफूल बजार, सवारीसाधन खरिद–बिक्री गर्ने ठाउँ, सडकका फूटपाथ लगायतका ठाउँहरुमा जताततै रमितै रमिता लागेका हुन्छन् ।

यसरी नेपालीहरुले कतै सरकारले देखाएको रमिता त कतै दैनिकी गुर्जान आफैंले देखाउनु परेको रमिता हेर्नमा अभ्यस्त भइसकेका छन् । रमिता हेर्दै र देखाउँदै दशैं मनाउनु नेपालीहरुको नियति भइसकेको छ ।